प्रकरणचे नाव - लिंग विच्चार

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव

Rathod Sir - online अधीकारी study point

भाग A - स्मार्ट नोट्स

(■) राज्यातील सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी - स्मार्ट नोट्स

विषयचे नाव - मराठी व्याकरण

प्रकरणचे नाव - लिंग विच्चार

(■))--------● अभ्यासक्रम ●--------((■)

(A) मराठीतील लिंगाची उजळणी

1. लिंग म्हणजे काय?

■ नामाच्या रूपावरून एखादी वस्तू वास्तविक अगर काल्पनिक पुरुषजातीची आहे की स्त्रीजातीची आहे की दोन्हीपैकी कोणत्याही जातीची नाही असे ज्यावरून कळते त्याला त्या शब्दाचे लिंग असे म्हणतात.
□ लिंग नामाच्या रूपावरून ओळखले जाते.
□ लिंग याचा अर्थ खूण किंवा चिन्ह असा आहे.
□ प्राणिमात्रांचे लिंग हे वास्तविक असते.
□ निर्जीव वस्तूंचे लिंग हे काल्पनिक असते.
□ मराठीत लिंगाचे तीन प्रकार पडतात.
(१) पुल्लिंग
(२) स्त्रीलिंग
(३) नपुंसकलिंग.
□ जी नामे दोन लिंगात मोडतात त्यांना उभयलिंगी म्हणतात.
□ जी नामे दोनपेक्षा अधिक लिंगात मोडतात त्यांना बहुलिंगी म्हणतात.

2. लिंगाचे प्रकार व उजळणी

■ (1) पुल्लिंग
○ सजीव किंवा निर्जीव वस्तूच्या नामावरून पुरुष जातीचा बोध करून देणाऱ्या शब्दाला “पुल्लिंग” म्हणतात. 
○ प्राणिवाचक नामांतील पुरुष किंवा नरजातीचा बोध करून देणाऱ्या शब्दाला पुल्लिंग असे म्हणतात. 
□ उदा. चुलता, शिक्षक, घोडा, चिमणा, मुंगळा इत्यादी. 
○ “तो” हे सर्वनाम ज्या घटकासाठी वापरले जाते ते पुल्लिंगी मानावे. 
○ उदाहरण -: तो मुलगा, तो पोपट, तो वाघ, तो सिंह इ.

■ (2) स्त्रीलिंग 
○ सजीव किंवा निर्जीव वस्तूच्या नामावरून स्त्री जातीचा बोध करून देणाऱ्या शब्दांना “स्त्रीलिंग” असे म्हणतात. 
○ प्राणिवाचक नामांतील स्त्री किंवा मादी जातीचा बोध करून देणाऱ्या शब्दांना स्त्रीलिंग असे म्हणतात. 
□ उदा. चुलती, शिक्षिका, घोडी, चिमणी, मुंगी इत्यादी. 
○ “ती” हे सर्वनाम ज्या घटकासाठी वापरले जाते ते स्रीलिंगी मानावे. 
○ उदाहरण -: ती मुलगी, ती मैना, ती वीज, ती वाघीण इ.

■ (3) नपुंसकलिंग    
○ सजीव किंवा निर्जीव वस्तूच्या नामावरून पुरुष किंवा स्त्री यापैकी कोणत्याच जातीचा बोध न करून देणाऱ्या शब्दांना नपुंसकलिंग असे म्हणतात.    
○ ज्या नामावरून पुरुष किंवा स्त्री यापैकी कोणत्याच जातीचा बोध होत नसेल, तर त्याला 'नपुंसकलिंग' असे म्हणतात. 
○ “ते” हे सर्वनाम ज्या घटकासाठी वापरले जाते ते नपुंसकलिंगी मानावे.    
उदाहरण -: ते मूल, ते फूल, ते पुस्तक, ते कोकरू इ.    
○ निर्जीव वस्तुवाचक शब्दांवरून पुरुष किंवा स्त्री यांपैकी कोणत्याच जातीचा बोध होत नाही. म्हणून यांना नपुंसकलिंग असे म्हणतात.    
अपवाद : पुल्लिंगी - दगड, कागद.   
अपवाद : स्त्रीलिंगी - दौत, शाई.

3. मराठीतील लिंग ओळखण्याची Trick (पद्धत)

■ प्राणिमात्रांतील पुरुष किंवा नर यांचा उल्लेख आपण “तो” या शब्दाने करतो. 
□ उदाहरण -: तो बाप, तो पोपट, तो घोडा इत्यादी.
■ प्राणिमात्रांतील स्त्री किंवा मादी यांचा उल्लेख आपण “ती” या शब्दाने करतो. 
□ उदाहरण -: ती आई, ती मैना, ती घोडी इत्यादी.
■ सजीव प्राण्यांतील एखादा नर आहे किंवा मादी आहे, हे निश्चित सांगता येत नसेल, तर त्याला नपुंसकलिंगी मानून त्याचा उल्लेख “ते” या शब्दाने करतो.
□ उदाहरण -: ते कुत्रे, ते वासरू, ते पाखरू इत्यादी.

■ लिंग ठरविण्याच्या Tricky पद्धत : (A) 
□ आ - कारान्त नामे पुल्लिंगी असतात. 
□ ई - कारान्त नामे स्त्रीलिंगी असतात. 
□ ऐ - कारान्त नामे नपुंसकलिंगी असतात.

■ लिंग ठरविण्याच्या Tricky पद्धत : (B) 
□ "तो" या सर्वनामाचा वापर करून “पुल्लिंगी” शब्द शोधता येतो. 
□ "ती" या सर्वनामाचा वापर करून “स्त्रीलिंगी” शब्द शोधता येतो. 
□ “ते” या सर्वनामाचा वापर करून “नपुंसकलिंगी” शब्द शोधता येतो.

4. सजीव व निर्जीव वस्तूंच्या गुणधर्म वरून लिंग ठरवण्याची पद्धत

■ मोठा आकार, कठोरपणा, राकटपणा, शक्ती यांसारखे पुरुषप्राण्यांचे सर्वसामान्य गुणधर्म ज्या वस्तूंत आपणांस आढळतात, त्यांना आपण पुल्लिंगी मानतो. 
■ लहान आकार, कोमलपणा, देखणेपणा, सौम्यपणा, चांचल्य यांसारखे स्त्रीप्राण्यांचे सर्वसामान्य गुणधर्म ज्या वस्तूंत आपणांस आढळतात, त्यांना स्त्रीलिंगी मानतो. 
□ उदाहरणार्थ 
1) लोटा - पुल्लिंगी, तर लोटी - स्त्रीलिंगी. 
2) वारा - पुल्लिंगी, तर झुळूक - स्त्रीलिंगी. 
3) सूर्य, सागर, मृत्यू - पुल्लिंगी, तर वनश्री, वीज - स्त्रीलिंगी. 
□ अपवाद - दोरा हा दोरीपेक्षा आकाराने लहान असूनही तो पुल्लिंगी, तर दोरी स्त्रीलिंगी. ओढा हा नदीपेक्षा लहान असूनही तो पुल्लिंगी व नदी स्त्रीलिंगी.

5. सामासिक व परभाषी शब्दांची लींग ठरवण्याची पद्धत

■ सामासिक शब्दाचे लिंग हे शेवटच्या शब्दाच्या लिंगाप्रमाणे असते. परंतु सामासिक शब्द एकाच नामासाठी वापरल्यास त्या नामावरून लिंग ठरवावे.
□ उदाहरण -: 
• साखरभात (पु.) -> तो भात. 
• मीठभाकरी (स्त्री.) -> ती भाकरी. 
• गायरान (नपुं) -> ते रान. 
□ उदाहरणार्थ 
○ पुल्लिंगी - भाजीपाला (पु.), लक्ष्मीकांत (पु.), मेंढवाडा (पु.), आई-वडील (पु.), मीठमसाला(पु.) इत्यादी. 
○ स्त्रीलिंगी - भाऊबहीण (स्त्री.), देवपूजा (स्त्री.), पुरणपोळी (स्त्री.), पाणीपुरी(स्त्री.) इत्यादी. 
○ नपुंसकलिंगी - देवघर (नपुं.), बाईमाणूस ( नपुं.), नातेवाईक (नपुं), वही-पुस्तक (नपुं.) इत्यादी.

■ परभाषेतून आलेल्या शब्दांचे लिंग त्याच अर्थाच्या मराठी शब्दाच्या लिंगावरून ठरवितात. 
○ इंग्रजी शब्दांचे लिंग त्यांच्या मराठी अर्थावरून ठरवितात. 
□ उदाहरण -: 
○ पुल्लिंगी - बूट (जोडा) पु., क्लास (वर्ग) पु. इत्यादी. 
○ स्त्रीलिंगी - पेन्सिल (लेखणी) स्त्री., कंपनी (मंडळी) स्त्री., ट्रक (पेटी) स्त्री. इत्यादी. 
○ नपुंसकलिंगी - बुक (पुस्तक) नपुं. इत्यादी.

(B) लिंगानूसार नामांच्या रूपांत होणारा बदल

1. पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी नामांच्या रूपांत लिंगानूसार होणारा बदल

■ नियम 1 - काही प्राणिवाचक पुल्लिंगी शब्दांस ईण - प्रत्यय लागून त्यांची स्त्रीलिंगी रूपे होतात. 
□ पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी ……..…... पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी 
…... सुतार - सुतारीण ………..….… कुंभार - कुंभारीण 
…... माळी - माळीण …………...…. पाटील - पाटलीण 
…... वाघ - वाघीण …………………. तेली - तेलीण 
…... धोबी - धोबीण ……………..… कोळी - कोळीण 
…... सिंह - सिंहीण ………………... मालक - मालकीण 
…... हरीण - हरिणी ……………….. साजन - साजणी 
…... लोहार - लोहारीण ………....…. हत्ती - हत्तीण

■ नियम 2 - काही प्राणिवाचक अ - कारान्त पुल्लिंगी नामांची स्त्रीलिंगी रूपे ई - कारान्त होतात. 
□ पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी ………….. पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी
…... हंस - हंसी ………………….…. वानर - वानरी 
…... गोप - गोपी ……………………. दास - दासी 
…... बेडूक - बेडकी ……………..….. तरुण - तरुणी 
…... देव - देवी ………………………. हरीण - हरिणी

■ नियम 3 - काही आ - कारान्त पुल्लिंगी पदार्थवाचक नामांना ई - प्रत्यय लागून त्यांची लघुत्वदर्शक स्त्रीलिंगी रूपे बनतात. 
□ पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी ……... पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी
…... लोटा - लोटी ………………. खडा - खडी 
…... भाकरा - भाकरी ……….… आरसा - आरशी 
…... दांडा - दांडी ……………..... नळा - नळी 
…... गाडा - गाडी ………………. फळा - फळी 
…... विधाता - विधात्री ………..... सुरा - सुरी

■ नियम 4 - नातेदर्शक आ - कारान्त पुल्लिंगी नामाचे स्त्रीलिंगी रूप ई - कारान्त होते. 
□ पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी …... पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी
…... काका - काकी …......... मामा - मामी 
…... आजा - आजी …......... चुलता - चुलता

■ नियम 5 - संस्कृतमधून मराठीत आलेल्या नामांची स्त्रीलिंगी रूपे ई - कारान्त प्रत्यय लागून होतात. 
□ पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी ……. पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी
…... राजा - राज्ञी ………..…. श्रीमान - श्रीमती 
…... भगवान - भगवती ….…. जनक - जननी 
…... युवा - युवती …………... विद्वान - विदुषी 
…... ग्रंथकर्ता - ग्रंथकर्ती …..... गृहस्थ - गृहिणी 
…... धनवान - धनवती ……... बुद्धिमान - बुद्धिमती 
…... दाता - दात्री …………... शक्तिमान - शक्तिमती

2. पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी व नपुंसकलिंगी नामांच्या रूपांत लिंगानूसार होणारा बदल

■ नियम 1 - आ - कारान्त पुल्लिंगी प्राणिवाचक नामाचे स्त्रीलिंगी रूप ई - कारान्त होते व त्याचे नपुंसकलिंगी रूप ए - कारान्त होते. 
□ पुल्लिंगी ---- स्त्रीलिंगी --- नपुंसकलिंगी 
…. मुलगा ------- मुलगी ------ मुलगे 
…. कुत्रा --------- कुत्री -------- कुत्रे 
…. पोरगा ------- पोरगी ------ पोरगे 
…. घोडा --------- घोडी ------- घोडे

(C) लिंगानूसार नामांच्या स्वतंत्र रूपांत असणारे शब्द

1. स्वतंत्र - पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी असणारे शब्द

■ पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी ........ पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी 
…. बंधू - भगिनी ………..……. नातू - नात 
…. नर - नारी/मादी ………...… भाऊ - बहीण 
…. उंट - सांडणी ……………… पती - पत्नी 
…. गृहस्थ - गृहिणी …………… मोर - लांडोर 
…. राजा - राणी ………..……… वर - वधू 
…. पोपट - मैना …………..…… कवी - कवयित्री 
.... बाप - आई / माय ………..… पिता - माता 
.... जनक - जननी ……………. वाघ्या - मुरळी 
…. बोका - भाटी (मांजर) …….. रेडा / हेला - म्हैस 
.... पुत्र - कन्या ……………..… दीर - जाऊ 
.... खोंड - कालवड ………..….. बैल - गाय 
…. व्याही - विहीण …………… साधू - साध्वी 
.... मुलगा - सून …………….… विधुर - विधवा 
…. सासरा - सासू …………..… सुत - सुता 
…. एडका - मेंढी ……………... नवरा - बायको 
…. बोकड-शेळी …………….… दादा - वहिनी 
…. विधाता-विधात्री

2. स्वतंत्र - पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी व नपुंसकलिंगी एकच अर्थ असणारे शब्द

■ पुल्लिंगी --- स्त्रीलिंगी --- नपुंसकलिंगी 
…. रुमाल ----- पगडी ------- पागोटे 
….  ग्रंथ -------- पोथी ------- पुस्तक 
….  देह --------- काया ------ शरीर 
….  वाडा ------- इमारत ----- घर

(D) लिंगानूसार नामांच्या रूपांत सारखेच असणारे शब्द

1. सारखीच - पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी असणारे शब्द

■ पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी …. पुल्लिंगी - स्त्रीलिंगी 
.... बाग - बाग …………….. ढेकर - ढेकर 
.... वेळ - वेळ ……………... वेल - वेल 
.... व्याधी - व्याधी ……….. मजा - मजा 
.... तंबाखू - तंबाखू ……..... संधी - संधी 
.... वीणा - वीणा ……….... वाणी - वाणी 
.... माळ - माळ .………….. हार - हार

2. सारखीच - पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी असणारे शब्द

■ पुल्लिंगी --------- नपुंसकलिंगी 
.... हरीण ------------- हरीण 
.... नेत्र --------------- नेत्र 
.... मास -------------- मांस

3. सारखीच - पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी व नपुंसकलिंगी असणारे शब्द

■ पुल्लिंगी ---- स्त्रीलिंगी ---- नपुंकलिंगी 
.... मूल --------- मूल ---------- मूल 
.... पोर ---------- पोर ---------- पोर

(E) लिंगानूसार नेहमी एकाच लिंगात असणारे शब्द

1. नेहमी - पुल्लिंगीच असणारे शब्द

■ खालील प्राण्यांमध्ये नर व मादी असले तरी त्यांचे लिंग पुल्लिंगी मानतात. 
□ उदाहरण -: मासा, गरुड, पोपट, साप, टोळ, सुरवंट, कावळा इ. या प्राण्यांच्या, पक्ष्यांच्या, कीटकांच्या नामाचा उल्लेख पुल्लिंगीच करतात.

2. नेहमी - स्त्रीलिंगीच असणारे शब्द

■ खालील प्राण्यांमध्ये नर व मादी असले तरी त्यांचे लिंग स्रीलिंगी मानतात. 
□ उदाहरण -: घार, सुसर, घूस, ऊ, पिसू, जळू, मैना इ. या प्राण्यांच्या / पक्ष्यांच्या / कीटकांच्या नामांचा उल्लेख केवळ स्त्रीलिंगीचचळ  करतात.

-----------------------------------------------

भाग B - PYQ चा मास्टर सराव

••• प्रकरण आधारित ALL old PYQ •••

🔰 सराव नं.(1) - आकडेवारी आधारित

🔰 सराव नं.(2) - व्याख्या आधारित

🔰 सराव नं.(3) - उदाहरण आधारित

🔰 MPSC : राज्यसेवा (गट अ) PYQ

🔰 MPSC : Combine (गट ब व क) PYQ

🔰 MPSC : तांत्रिकसेवा (इंजि,कृषी,वन) PYQ

🔰 म.पो. 2023 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2017 - 2021 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2011 - 2016 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2024 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2018 - 2023 पर्यंतचे PYQ

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव