प्रकरणचे नाव - समास

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव

Rathod Sir - online अधीकारी study point

भाग A - स्मार्ट नोट्स

(■) राज्यातील सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी - स्मार्ट नोट्स

विषयचे नाव - मराठी व्याकरण

प्रकरणचे नाव - समास

(■))--------● अभ्यासक्रम ●--------((■)

(A) समास व समासाची उजळणी

1. व्याख्या : समास, सामासिक शब्द व विग्रह

■ दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र होण्याच्या पध्दतीला " समास " म्हणतात. 
○ शब्दांच्या अशा एकत्र येण्याने जो शब्द तयार झालेला असतो, त्यास " सामासिक शब्द " म्हणतात आणि या सामासिक शब्दाची फोड करून दाखविण्याच्या पध्दतीला " सामासिक विग्रह " म्हणतात.

□ उदाहरणार्थ 
सामासिक शब्द ----: वनभोजन, राजपुत्र 
सामासिक विग्रह ---: वनातील भोजन, राजाचा पुत्र 
○ समासात दोन शब्द एकत्र आलेले असतात. 
○ शब्दांची काटकसर करून एकच शब्द किंवा जोडशब्द तयार करण्याच्या प्रकारास समास असे म्हणतात.
○ शब्दाच्या एकत्रीकरणाने जो एक जोडशब्द तयार होतो, त्याला सामासिक शब्द असे म्हणतात.
○ सामासिक शब्द कोणत्या शब्दापासून तयार झाला आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी शब्दाची फोड करतो, त्यास सामासिक विग्रह असे म्हणतात.

2. व्याख्या : समासाची पदे (प्रमुख व गौण)

■ समासात शब्दांना पद म्हणतात. 
○ समासात कमीत कमी दोन पदे असतात. 
□ उदाहरणार्थ 
1. रामलक्ष्मण : राम आणि लक्ष्मण 
→ राम - (पहिले पद) , लक्ष्मण - (दुसरे पद)
○ समासामध्ये कमीत कमी दोन पदे असतात (एकत्र येतात) त्या वरून त्याशब्दापैकी कोणते पद महत्त्वाचे आहे यावरून समासाचे प्रकार सांगता येते.

■ समासात कमीत कमी दोन शब्द किंवा पदे एकत्र येतात. 
○ दोन शब्दांपैकी कोणत्या पदाला वाक्यात अधिक महत्त्व, म्हणजे कोणत्या पदाबद्दल आपल्याला अधिक बोलावयाचे असते, यावरून समासाचे चार प्रकार ठरविण्यात आलेले आहेत; ते असे.
1. पहिले पद मुख्य + दुसरे गौण = अव्ययीभाव समास 
2. दुसरे पद मुख्य + पहिले गौण = तत्पुरुष समास 
3. दोन्ही पदे मुख्य = द्वंद्व समास 
4. दोन्ही पदे महत्त्वाची नसणे (गौण) = बहुव्रीही समास

3. समासाचे मुख्य चार प्रकार व उजळणी

■ समासाचे प्रमुख चार प्रकार पडतात.
1. अव्ययीभाव - समास
2. तत्पुरुष - समास 
3. द्वंद्व - समास 
4. बहुव्रीही - समास 
□ समासात पदाला (शब्दाला) महत्त्व असते.
○ अव्ययीभाव समास .... ( प्रथम - पद प्रधान )
○ तत्पुरुष समास .......... ( द्वितीय - पद प्रधान )
○ द्वंद्व समास ................ ( दोन्ही - पदे प्रधान )
○ बहुव्रीही समास .......... ( दोन्ही - पदे गौण )

■ 1. अव्ययीभाव समास (पूर्वपद प्रधान) 
○ जेव्हा समासातील पहिले पद बहुधा अव्यय असून ते महत्त्वाचे असते व या सामासिक शब्दाचा वापर क्रियाविशेषणासारखा केलेला असतो, तेव्हा “ अव्ययीभाव समास ” होतो. 
○ अव्ययीभाव समासाला " प्रथमपदप्रधान समास " असे म्हणतात.
○ संस्कृत व फारसी उपसर्ग लागून तयार झालेले सामासिक शब्द हे अव्ययीभाव समास असते.
□ उदाहरण -: आजन्म, यथाशक्ती, प्रतिदिन, प्रतिक्षण, आमरण, दररोज, हरघडी, गैरशिस्त, बरहुकूम, बिनशर्त
○ संस्कृतमध्ये उपसर्गांना अव्ययेच मानतात. हे उपसर्ग प्रारंभी लागून बनलेले वरील शब्द हे सामासिक शब्द आहेत.
○ मराठीत शब्दांची द्विरुक्ती होऊन बनलेले जोडशब्द क्रियाविशेषणाप्रमाणे वापरले जातात. 
□ उदाहरण -: गावोगाव, पदोपदी, घरोघर, दारोदार, दिवसेंदिवस
● Trick - पहिले पद प्रधान (प्रमुख) असते. स्थलवाचक, कालवाचक, रीतिवाचक शब्द व क्रियाविशेषणसारखा वापर असते.

■ 2. तत्पुरुष समास (उत्तरपद प्रधान) 
□ ज्या समासातील दुसरे पद महत्त्वाचे असते व अर्थाच्या दृष्टीने गाळलेला शब्द किंवा विभक्तिप्रत्यय विग्रह करताना घालावा लागती. त्यास “ तत्पुरुष समास ” असे म्हणतात.
○  उदाहरण -:  तोंडपाठ (तोंडाने पाठ), कंबरपड्डा (कंबरेसाठी पट्टा), महादेव (महान असा देव), अनिष्ट (नाही इष्ट ते).
□ तत्पुरुष समासातील दोन्ही पदे कधी कधी विग्रहाच्या वेळी एकाच विभक्तीत असतात. यास समानाधिकरण तत्पुरुष समास असे म्हणतात.
○  उदाहरण -: काळमांजर (काळे असे मांजर)  
□ तत्पुरुष समासात कधी कधी दोन्ही पदे भिन्न विभक्तीत असतात. या प्रकारास व्यधिकरण तत्पुरुष असे म्हणतात.
○  उदाहरण -: देवपूजा (देवाची पूजा) 
● Trick - यात दुसरे पद प्रधान (प्रमुख) असते. दोन घटकांचा उल्लेख होतो; परंतु फक्त दुसऱ्याघटकाचे अस्तित्व जाणवते.

■ 3. द्वंद्व समास (उभयपदप्रधान)
○ ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थदृष्ट्या प्रधान (उभयपदप्रधान) म्हणजे समान दर्जाची असतात, त्यास “ द्वंद्व समास ” असे म्हणतात. 
○ “ आणि, व, अथवा, किंवा ” या उभयान्वयी अव्ययांनी ही पदे जोडलेली असतात. 
○ उभयपदप्रधान म्हणजे ज्यात दोन्ही घटकांचा अर्थ मुख्यतः सारखाच महत्त्वाचा असतो. 
□ उदाहरण-: रामलक्ष्मण (राम आणि लक्ष्मण), पापपुण्य (पाप किवा पुण्य), विटीदांडू (विटी आणि दांडू) 
● Trick - यात दोन्ही पदे प्रधान (प्रमुख) असतात. दोन घटकांचा उल्लेख होतो व समान दर्जाची असतात.  

■ 4. बहुव्रीही समास 
□ जेव्हा सामासिक शब्दातील दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून या दोन पदांशिवाय तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो. त्यास “ बहुव्रीही समास ” म्हणतात. 
○ हा सामासिक शब्द त्या तिसऱ्या पदाचे विशेषण असते. 
□ उदाहरणार्थ 
१. पार्वतीने नीलकंठास वरले. (शंकर)
२. समुद्राने पीतांबराला आपली कन्या दिली. (विष्णू)
● Trick - यात दोन्ही पदे महत्वाची (प्रमुख नसून ) तिसऱ्याच पदाचा बोध. उल्लेख केलेल्या घटकांपेक्षा तिसराच घटक डोळ्यासमोर येतो.

(B) अव्यायीभाव समासाचे उपप्रकार व उजळणी

1. संस्कृत उपसर्ग लागून बनलेले - अव्यायीभाव समास

■ " आ, यथा, प्रति, यावत्‌, वि, नि " हे संस्कृत भाषेतील उपसर्ग लागून तयार झालेले शब्द हे "अव्यायीभाव समासात" मोडतात.

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ आजन्म - जन्मापासून (काल) 
○ आमरण - मरेपर्यंत (काल) 
○ यथाक्रम - क्रमाप्रमाणे (रीत) 
○ प्रतिक्षण - प्रत्येक क्षणाला (काल) 
○ यथान्याय - न्यायाप्रमाणे (रीत) 
○ यथाविधी - विधीप्रमाणे (रीत) 
○ प्रतिवर्ष - प्रत्येक वर्षाला (काल) 
○ यथावकाश - अवकाशाप्रमाणे (काल) 
○ व्यर्थ - अर्थाशिवाय (रीत) 
○ यावज्जीव - जीव असेपर्यंत (काल) 
○ यथास्थित - स्थितीप्रमाणे (रीत) 
○ आकर्ण - कानापर्यंत (स्थल) 
○ आकंठ - कंठापर्यंत (स्थल) 
○ आलोचन - लोचनापर्यंत (स्थल) 
○ असेतुहिमाचल - सेतूपासून हिमालयापर्यंत (स्थल) 
○ आमुलाग्र - मुळापासून आग्रापर्यंत (स्थल)
○ आचंद्रसूर्य - चंद्र सुर्य असेपर्यंत (काल) 
○ नि:संशय - संशयाशिवाय (रीत) 
○ विनाकारण - कारणाशिवाय (रीत)

2. फारशी उपसर्ग लागून बनलेले - अव्यायीभाव समास

■ " बे, दर, गैर, हर, बर, बिन, बेला " हे फारशी व अरबी भाषेतील उपसर्ग लागून तयार झालेले शब्द हे "अव्यायीभाव समासात" मोडतात.

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ दरसाल - प्रत्येक वर्षी (काल) 
○ हररोज - प्रत्येक दिवशी (काल) 
○ बिनधास्त - धास्तीशिवाय (रीत) 
○ बेशक - शंका न घेता/शंकेशिवाय (रीत) 
○ बेलाशक - शंका न घेता/शंकेशिवाय(रीत) 
○ गैरहजर - हजेरीशिवाय/विरुद्ध (रीत) 
○ बिनधोक - धोक्याशिवाय (रीत) 
○ बिनचूक - चुकीशिवाय (रीत) 
○ बरहुकूम - हुकुमाप्रमाणे (रीत) 
○ बिनशर्त - शर्तीशिवाय (रीत) 
○ गैरशिस्त - शिस्तीशिवाय / विरुद्ध (रीत ) 
○ दररोज - प्रत्येक दिवशी (काल) 
○ बेमालूम - माहितीशिवाय (रीत) 
○ दरडोई - प्रत्येक व्यक्ती (स्थल) 
○ दरमजल - प्रत्येक मजल (स्थल) 
○ बेसिस्त - शिस्तीशिवाय (रीत) 
○ बेभान - भानाशिवाय (रीत) 
○ बेलगाम - लगामाशिवाय (रीत) 
○ बेकायदा - कायद्याशिवाय (रीत) 
○ दरचूक - प्रत्येक चुकीला (रीत)

3. मराठी शब्द पुनरावृत्तीत झालेले - अव्यायीभाव समास

■ " मराठी भाषेतील द्विरुक्ती होऊन तयार झालेले शब्द हे "अव्यायीभाव समासात" मोडतात. 
○ मराठी भाषेतील द्विरुक्ती होऊन तयार झालेले शब्द क्रियाविशेषणाप्रमाणे वापरले जातात.

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ घरोघरी - प्रत्येक घरी (स्थल) 
○ वारंवार - प्रत्येक वारी/दिवशी (काल) 
○ पानोपानी - प्रत्येक पानात (स्थल) 
○ गल्लोगल्ली - प्रत्येक गल्लीत (स्थल) 
○ दिवसेंदिवस - प्रत्येक दिवशी (काल) 
○ दारोदार - प्रत्येक दारी (स्थल) 
○ जागोजागी - प्रत्येक जागी (स्थल) 
○ पावलोपावली - प्रत्येक पावलाला (स्थल) 
○ वृक्षागणिक - प्रत्येक वृक्षाला (स्थल) 
○ माणसागणिक - प्रत्येक माणसाला (स्थल) 
○ मधोमध - अगदी मध्यभागी (स्थल) 
○ खरोखर - अगदी खरे (रीत)

(C) तत्पुरुष समासाचे उपप्रकार व उजळणी

1. विभक्ती - तत्पुरुष समास

■ ज्या तत्पुरुष समासात कोणत्यातरी विभक्तीचा किंवा विभक्तीचा अर्थ व्यक्त करणाऱ्या शब्दयोगी अव्ययाचा लोप करून दोन्ही पदे जोडली जातात, त्यास “ विभक्ती तत्पुरुष समास ” म्हणतात.

■ द्वितीय - विभक्ती तत्पुरुष समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ सुखप्राप्त - सुखाला प्राप्त 
○ दु:खप्राप्त - दु:खाला प्राप्त 
○ देशगत - देशाला गेलेला
व्याकरण 
○ द्विजदंड - द्विजास दंड 
○ रामशरण - रामाला शरण 
○ कल्पनातीत - कल्पनेला अतित 
○ आत्मगत - आत्म्याला गत

■ तृतीया - विभक्ती तत्पुरुष समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ तोंडपाठ - तोंडाने पाठ 
○ मातृसदृश - मातेशी सदृश 
○ कपाळकरंटा - कपाळाने करंटा 
○ तत्सम - त्याशी सम 
○ नखभिन्न - नखाने भिन्न 
○ कृपावलोकन - कृपेने अवलोकन 
○ मन:कल्पित - मनाने कल्पित 
○ गजमोजणी - गजाने मोजणी 
○ दुप्पट - दोहोनी जी पट ती 
○ उपासमार - उपासाने मार 
○ तोंडजबाणी - तोंडाने जबाणी 
○ द्रव्यसाध्य - द्रव्याने साध्य 
○ ईश्वरनिर्मित - ईश्वराने/कडून निर्मित 
○ भक्तिवश - भक्तीने वश 
○ बुद्धिजड - बुद्धीने जड 
○ गुणहीन - गुणाने हीन 
○ दयार्द्र - दयेने आर्द्र 
○ मतीमंद - मतीने मंद 
○ प्यादेमात - प्याद्याने मात 
○ चौपट - चाऱ्हींनी जी पट ती 
○ देवदत्त - देवाने दिलेला 
○ एकोन - एकाने उणा

■ चतुर्थी - विभक्ती तत्पुरुष समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ क्रीडांगण - क्रीडेसाठी अंगण 
○ सचिवालय - सचित्रासाठी आलय 
○ कृष्णार्पण - कृष्णाला अर्पण 
○ कृष्णाश्रित - कृष्णास आश्रित 
○ गायरान - गाईंसाठी रान 
○ राजाश्रित - राजास आश्रित
○ तपाचरण - तपासाठी आचरण 
○ पूजाद्रव्य - पूजेसाठी द्रव्य 
○ ब्राह्मणभोजन - ब्राह्मणासाठी भोजन
○ बाईलवेडा - बाईसाठी वेडा 
○ मेंढवाडा - मेंढायांसाठी वाडा 
○ डोईजड - डोक्यासाठी जड 
○ पोळपाट - पोळ्यांसाठी पाट 
○ कमरपट्टा - कमरेसाठी पट्टा 
○ वाटखर्च - वाटेसाठी खर्च 
○ चोळखण - चोळीसाठी खण 
○ परपीडा - दुसऱ्यासाठी पीडा 
○ विद्यागृह - विद्येसाठी गृह 
○ अनाथाश्रम - अनाथांसाठी आश्रम 
○ गावजेवण - गावासाठी जेवण 
○ ज्ञानयज्ञ - ज्ञानासाठी यज्ञ 
○ प्रयोगशाळा - प्रयोगासाठी शाळा 
○ घटमृत्तिका - घटासाठी मृत्तिका 
○ गुरुदक्षिणा - गुरुसाठी दक्षिणा

■ पंचमी - विभक्ती तत्पुरुष समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ सेवानिवृत्त - सेवेतून निवृत्त 
○ स्वर्गपतित - स्वर्गातून पतित 
○ जन्मस्वभाव - जन्मापासून स्वभाव 
○ लंगोटीयार - लंगोटीपासून यार/मित्र 
○ ऋणमुक्त - ऋणातून मुक्त 
○ स्वर्गभ्रष्ट - स्वर्गातून भ्रष्ट 
○ रोगमुक्त - रोगातून मुक्त 
○ गर्भगळीत - गर्भातून गळीत 
○ चोरभय - चोरांपासून भय 
○ जातिभ्रष्ट - जातीतून भ्रष्ट 
○ जन्मखोड - जन्मापासून खोड 
○ स्थानभ्रष्ट - स्थानातून भ्रष्ट 
○ पदच्युत - पदातून च्युत (काढलेला) 
○ भवतारण - विश्वातून तारण 
○ वडिलोपार्जित - वडिलांपासून अर्जित 
○ तदभिन्न - त्यापासून भिन्न 
○ बालमित्र - बालपणापासून मित्र

■ षष्ठी - विभक्ती तत्पुरुष समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ भगिनीमंडळ - भगिनींचे मंडळ 
○ पिंपळपान - पिंपळाचे पान 
○ नदीकाठ - नदीचा काठ 
○ मगरमिठी - मगरेची मिठी 
○ घरधनी - घराचा धनी 
○ हातचाळ - हाताचा चाळ
○ वाघनख - वाघाचे नख 
○ तोंडसूख - तोंडाचे सूख 
○ गावकूस - गावाची कूस 
○ गायमुख - गाईचे मुख 
○ आपमतलब - स्वत:चा मतलब 
○ प्रेमपत्र - प्रेमाचे पत्र 
○ आंबराई - आंब्यांची राई 
○ राजपुत्र - राजाचा पुत्र 
○ राजवाडा - राजाचा वाडा 
○ घोडदौड - घोड्यांची दौड 
○ केळफूल - केळाचे फूल 
○ विद्याभ्यास - विद्येचा अभ्यास 
○ भूपती - भूमिचा पती/रक्षणकर्ता 
○ घरमालक - घराचा मालक
○ गणपती - गणाचा पती 
○ नदीकाठ - नदीचा काठ 
○ राजमंदिर - राजाचे मंदिर 
○ सीताकांत - सीतेचा कांत 
○ गावदेवी - गावाची देवी 
○ तळघर - तळाचे घर 
○ लक्ष्मीकांत - लक्ष्मीचा कांत 
○ आंबराई - आंब्यांची राई 
○ भूपती - भूमिचा पती 
○ देशभक्ती - देशाची भक्ती 
○ सूर्योदय - सूर्याचा उदय

■ सप्तमी - विभक्ती तत्पुरुष समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ युद्धचातुर्य - युद्धातील चातुर्य 
○ प्रसंगावधान - प्रसंगातील अवधान 
○ घरजावई - घरातील जावई 
○ मध्यस्त - मध्ये असणारा 
○ गृहप्रवेश - घरात प्रवेश 
○ दानशुर - दानात शूर 
○ वनगाय - वनातील गाय 
○ गावदेवी - गावातील देवी 
○ कृषीपंडित - कृषीतील पंडित 
○ घरधंदा - घगतील धंदा 
○ कूपमंडूक - कुपातील मंडूक 
○ शास्त्रपंडित - शास्त्रात पंडित 
○ वनभोजन - वनातील भोजन 
○ पाणकोंबडा - पाण्यातील कोंबडा 
○ पाणसाप - पाण्यातील साप 
○ स्वर्गवास - स्वर्गातील वास 
○ पोटशूळ - पोटातील शूळ 
○ कुलोत्पन्न - कुळात उत्पन्न 
○ कलाकुशल - कलेत कुशल 
○ गृहप्रवेश - गृहात प्रवेश 
○ रानडुक्कर - रानातील डुक्कर 
○ रणशूर - रनातील शूर

2. उपपद - तत्पुरुष समास

■ ज्या तत्पुरुष समासातील दुसरे पद हे प्रधान असते व ते " धातुसाधित असते (कृदंत) व ते स्वतंत्रपणे क्रियापद म्हणून वाक्यात वापरता येत नाही, त्यास " उपपद किंवा कृदंत किंवा उभय तत्पुरुष समास " म्हणतात. शेवटी येणारा शब्द (धातू + प्रत्यय = धातुसाधित)

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ नीरज - नीरात (पाण्यात) जन्मणारा 
○ पंकज - पंकात (चिखलात) जन्मणारे 
○ कुंभकारा - कुंभ करणारा 
○ जलद - जल देणारे 
○ ग्रंथकार -  ग्रंथ करणारा 
○ सुखद - सुख देणारे 
○ शेतकरी - शेती करणारा 
○ द्विज - दोनदा जन्मणारा (पक्षी, ब्राह्मण, दात) 
○ लाचखाऊ - लाच खाणारा
○ आगलाव्या - आग लावणारा 
○ खग - आकाशात गमन करणारा 
○ मार्गस्थ - मार्गावर असलेला
○ नाकतोड्या - नाक तांडणारा 
○ बोटचेपे - बोटे चेपणारे
○ घरबुडवे - घर बुडवणारे 
○ बाजारबसवी - बाजार बसविणारी 
○ म्लानमुख - मलिनमुख असलेला 
○ अग्रज - आधी जन्मलेला 
○ अनुज - मागाहून जन्मलेला 
○ अण्डज - अंड्यात जन्मलेला 
○ शेषशायी - शेषावर निजणारा 
○ पाखरेविक्या - पाखरे विकणारा 
○ विहंग - आकाशात गमण करणारा 
○ भुजंग - भुजांनी गमण करणारा 
○ सेवेकरी - सेवा करणारा 
○ मळेकरी - मळा करणारा 
○ वाटेकरी - वाट्याने करणारा 
○ मारेकरी - ठार मारणारा 
○ लोहार - लोह काम करणारा 
○ नृप - नराचे पालन करणारा 
○ भूप - भूमिचे पालन करणारा 
○ सूज्ञ - चांगले ज्ञान असणारा 
○ कृतज्ञ - उपकाराची जाणीव ठेवणारा 
○ लाकूडतोड्या - लाकूड तोडणारा 
○ वाढपी - जेवण वाढणारा 
○ तंत्रज्ञ - तंत्र जाणणारा 
○ आत्मज - आत्म्यातून जन्मणारा 
○ वरद - वर देणारा 
○ जन्मदा - जन्म देणारी 
○ तटस्थ - तटावर असणारा 
○ देशस्थ - देशात राहणारा

■ महत्त्वाचे : वरील प्रकारात धातुसाधित शेवटी असते; परंतु खालील शब्दात धातुसाधित सुरुवातील आल्याने याला " धातुपूर्वपद तत्पुरुष समास " असे म्हणतात. 
■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ कोंडवाडा - कोंडण्यासाठी वाडा 
○ सोडचिठ्ठी - सोडण्यासाठी चिठ्ठी 
○ सांडपाणी - सांडलेले पाणी 
○ खोदकाम - खोदण्याचे काम 
○ सरगाठ - सरकणारी गाठ 
○ जोडाक्षर - जोडलेले अक्षर

3. नञ - तत्पुरुष समास

■  ज्या तत्पुरुष समासातील पहिले पद हे " अ, अन्‌, न, ना, बे, नि, गैर " यांसारख्या अभाव किंवा निषेधदर्शक उपसर्गाने सुरू होते त्यास " नञ तत्पुरुष समास " म्हणतात.

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ नापसंत - पसंत नसलेला 
○ अशक्य - शक्‍य नसलेला 
○ बेकायदा - कायदेशीर नसलेले 
○ अन्याय - न्याय नसलेला 
○ अहिंसा - हिंसा नसलेला 
○ अयोग्य - योग्य नसलेला 
○ अनादर - आदर नसलेला 
○ निरोगी - रोग नसलेला 
○ नाइलाज - इलाज नसलेला 
○ बेडर - डर नसलेला 
○ निर्दोष - दोष नसलेला
○ बेसावध - सावध नसलेला 
○ अपूर्ण - पूर्ण नसलेला
○ अचल - चल नसलेला 
○ अजाण - जाण नसलेला 
○ अशक्त - शक्ती नसलेला 
○ असत्य - सत्य नसलेला 
○ अनुत्तीर्ण - उत्तीर्ण नसलेला 
○ अनलस - आळस नसलेला 
○ नालायक - लायक नसलेला 
○ गैरशिस्त - शिस्त नसलेला 
○ अक्षय - क्षय नसलेला 
○ अनीती - नीती नसलेला 
○ अप्रिय - प्रिय नसलेला 
○ अनैच्छिक - ऐच्छिक नसलेला 
○ अनाचार - आचार नसलेला 
○ अनासक्ती - आसक्ती नसलेला 
○ अनभिज्ञ - माहिती नसलेला 
○ गैरलागू - लागू नसलेला 
○ अधर्म - धर्म नसलेला 
○ बेशिस्त - शिस्त नसलेला 
○ नाउमेद - उमेद नसलेला

4. अलूक - तत्पुरुष समास

■ ज्या विभक्ती तत्पुरुष समासात पूर्वपदाच्या विभक्तिप्रत्ययाचा लोप होत नाही, त्यास “ अलुक्‌ तत्पुरुष समास ” असे म्हणतात.
○ तत्पुरुष समास तयार करताना पूर्व पदाचा विभक्ती प्रत्यय लोप करावा लागतो; परंतु या तत्पुरुषात पूर्वपदाच्या सप्तमीच्या " ई " विभक्तिप्रत्ययाचा लोप होत नाही.
○ अलुक म्हणजे लोप न पावणारे

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ पंकेरूह (चिखलात वाढणारा) 
○ कर्मणीप्रयोग (ई) 
○ कर्तरीप्रयोग (ई) 
○ तोंडी लावणे (मराठीतील उदाहरण) (ई) 
○ अग्रेसर (अग्रात पुढे) 
○ युधिष्ठिर (युद्धात स्थिर) 
○ खेचर (आकाशात संचार करणारा) 
○ सरसिज (सरोवरात जन्मणारे-कमळ) 
○ मनसिज (मनात जन्मणारे) 
○ खिसेकापू (ई) 
○ पहारेकरी (पहाऱ्यात असणारा) 
○ गळेकापू (ई) 
○ दीनानाथ  (ई) 

■ महत्त्वाचे : सरसिज, मनसिज, पहारेकरी, गळेकापू, खिसेकापू, कडेलोट, खिसेकतरू यासारख्या शब्दात अलुक व उपपद अशा दोन्हीही तत्पुरुष समासाची लक्षणे असतात. म्हणून या शब्दांना काही लेखक " उभयविध तत्पुरुष समाससुद्ध " म्हणतात.

5. मध्यमपदलोपी - तत्पुरुष समास

■ सामासिक शब्दातील पहिल्या पदाचा दुसऱ्या पदाशी संबंध दाखविणारी मधली काही पदे लोप केली जाते, अशा समासाला " मध्यमपदलोपी समास " किंवा " लुप्तपद कर्मधारय समास " असे म्हणतात. 
○ ज्या कर्मधारय समासात पहिल्या पदाचा दुसर्‍या पदाशी संबंध दाखविणारा शब्द लुप्त असतो व विग्रहाच्या वेळी त्याची स्पष्टता करावी लागते त्यास मध्यमपद लोपी समास म्हणतात. (खाद्य पदार्थ, नातेसंबंध हे समास दर्शवीतात)

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ साखरभात - साखर घालून केलेला भात 
○ पुरणपोळी - पुरण घालून केलेली पोळी 
○ कांदेपोहे - कांदे घालून केलेले पोहे 
○ घोडेस्वार - घोडा असलेला स्वार 
○ चुलत सासरा - नवऱ्याचा चुलता या नात्याने सासरा 
○ गुरुबंधू - गुरूचा शिष्य या नात्याने बंधू 
○ मावसभाऊ - मावशीचा मुलगा या नात्याने भाऊ 
○ मामेभाऊ - मामाचा मुलगा या नात्याने भाऊ 
○ गुळांबा - गुळ घालून केलेला आंबा 
○ वांगीभाता - वांगी घालून केलेला भात 
○ भोजनभाऊ - भोजनापुरता भाऊ 
○ पायदळ - पायी चालणारे दल 
○ नातजावई - नातीचा नवरा या नात्याने जावई 
○ आजेसासरा - नवऱ्याचा आजोबा या नात्याने 
○ बालमित्र - बाल वयात असल्यापासूनचा मित्र 
○ कल्पवृक्ष - कल्पिलेली वस्तू देणारा वृक्ष

6. कर्मधारय - तत्पुरुष समास

■ ज्या तत्पुरुष समासातील दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत, प्रथमा विभक्तीत असतात, तेव्हा त्यास " कर्मधारय समास " असे म्हणतात.
○ कर्मधारय समासाला समानाधिकरण समास असे सुद्धा म्हणतात, कारण विग्रह केल्यावर दोन्ही पदे सारख्या (एकाच) विभक्तीतच असतात. 
○ या दोन्ही पदांचा संबंध , विशेषण व विशेष्य किंवा विशेषण व विशेषण स्वरूपाचा असतो म्हणून या सामासास कर्मधारय समास म्हणतात.

■ शब्दांच्या स्वरूपावरून कर्मधारय समासाचे सहा प्रकार पडतात. 
1. विशेषण पूर्वपद - कर्मधारय समास
2. विशेषण उत्तरपद - कर्मधारय समास
3. विशेषण उभयपद - कर्मधारय समास
4. उपमान पूर्वपद - कर्मधारय समास
5. उपमान उत्तरपद - कर्मधारय समास
6. रुपक उभयपद - कर्मधारय समास

■ (1) विशेषण पूर्वपद - कर्मधारय समास
○ सामासिक शब्दातील पहिले पद (पूर्व) विशेषण असते.
○ यातील प्रथम पद विशेषण तर दुसरे नाम असते. 
■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ रक्तचंदन - रक्तासारखे चंदन 
○ महाराज - महान असाराजा
○ पीतांबर - पिवळे असे वस्त्र 
○ महादेव - महान असा देव 
○ महाराष्ट्र - महान असे राष्ट्र 
○ काळमांजर - काळे असे मांजर 
○ सावळाराम - सावळा असा राम 
○ तांबडी माती - तांबडी अशी माती 
○ पोकळ खर्च - पोकळ असा खर्च 
○ भोलानाथ - भोळा असा नाथ 
○ खडीसाखर - खडी सारखी साखर 
○ साडेतीन - अर्ध्यासह तीन 
○ शेंडेनक्षत्र - शेंडी असणारे नक्षत्र 
○ एकोनतीस - एक उने तीस 
○ नीलकमल - नीळे असे कमल 
○ दिव्यदृष्टी - दिव्य अशी दृष्टी 
○ श्वेतकमल - पांढरे असे कमळ  
○ घननीळ - निळा असा घन 
○ महामानव - महान असा मानव 
○ सुवचन - चांगले असे वचन 
○ शुभवर्तमान - चांगले असे वर्तमान 
○ पूर्वरात - पूर्व अशी रात 
○ दुष्टस्वभाव - दुष्ट असा स्वभाव 
○ परमेश्वर - परम असा ईश्वर
○ शीतलतनू - शीतल अशी तनू 
○ पिठीसाखर - पिठासारखी साखर
○ साडे तीन - अर्ध्यासह तीन

■ (2) विशेषण उत्तरपद - कर्मधारय समास
○ सामासिक शब्दातील दुसरे पद विशेषण असते.
○ यामध्ये पहिले पद नाम तर दुसरे विशेषण असते. 
■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ वेशांतर - दुसरा वेश , अन्य वेश
○ भाषांतर - अन्य भाषा
○ पुरुषोत्तम - उत्तम असा पुरुष 
○ घननील - निळा असा घन 
○ श्रुतिमघुर - मधुर श्रुती 
○ अवस्थांतर - अन्य अशी अवस्था 
○ धर्मांतर - दुसरा धर्म 
○ स्थलांतर - दुसरे स्थल 
○ गुणविशेष - विशेष असा गुण 
○ दालचिनी - चिनी डाळ 
○ रामदयाळ - दयाळू असा राम 
○ नरोत्तम - उत्तम असा नर
○ नामांतर - दुसरे नाम 
○ देशांतर - दुसरा देश 
○ घननील - नीळा असा घन

■ (3) विशेषण उभयपद - कर्मधारय समास
○ सामासिक शब्दातील दोन्ही पदे विशेषणे असतात. 
○ यामध्ये पहिले पद व दुसरे पद विशेषण असते. 
■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ लालभडक - खूप लाल 
○ हिरवागार - खूप हिरवा 
○ पांढराशुभ्र - खुप पांढरा
○ श्यामसुंदर - सुंदर श्याम 
○ काळाभोर - खूप काळा 
○ पिवळाधमक - खूप पिवळा 
○ निळासावळा - निळा सावळा 
○ उपजत वेडा - उपजत वेडा 
○ शुक्लकृष्ण - पांढर काळा 
○ दृष्टादृष्ट - आधी पाहिलेले व नंतर अदृश्य झालेले

■ (4) उपमान पूर्वपद - कर्मधारय समास
○ सामासिक शब्दातील पहिले पद (पूर्व) उपमान असते. 
○ यातील पहिले पद उपमान असून ते गुणाचे अधिक्य दर्शविणारे नाम असते.
■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ देवबुद्धी - देव आहे अशो बुद्धी 
○ धर्मबुद्धी - धर्म आहे अशी बुद्धी 
○ घटशब्द - घट असा शब्द 
○ पुरुषमाणूस - माणूस जो पुरुष आहे.
○ कमलनेत्र - कमळासारखे नेत्र 
○ मेघशाम - मेघासारखा शाम / काळा
○ चंद्रमुख - चंद्रासारखे मुख
○ चंद्रवदन - चंद्रासारखे वदन 
○ घोडनवरी - मोठ्या वयाची नवरी 
○ सुवर्णमध्य - सुवर्ण असा मध्य
○ मीनाक्षी - माशासारखे डोळे असणारी 
○ साखर लिंबू - साखरेसारखे लिंबू

■ (5) उपमान उत्तरपद - कर्मधारय समास
○ सामासिक शब्दातील दुसरे पद (उत्तर) उपमान असते. 
○ यातील दुसरे पद उपमान (अधिक्य) असते. 
■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ मुखकमल - कमळासारखे मुख 
○ नरसिंह - सिंहासारखा नर
○ राजर्षी - ऋवीसारखा राजा
○ मुखचंद्र - चंद्रासारखे मुख 
○ पुरुषसिंह - सिंहासारखा पुरुष

■ (6) रुपक उभयपद - कर्मधारय समास 
○ सामासिक शब्दातील दोन्ही (उभय) पदे एकरूप असतात.
○ याप्रकारात दोन्ही शब्दात समानता नसून ते एकच आहेत असे दर्शविले जाते. 
■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ विद्याधन - विद्या हेच धन 
○ चरणकमल - चरण हेच कमल 
○ तपोबल - तप हेच बल 
○ काव्यमृत - काव्य हेच अमृत 
○ संसारसागर - संसार हाच सागर 
○ भवसागर - विश्वरूपी सागर 
○ ज्ञानामृत - ज्ञान हेच अमृत 
○ विद्युल्लता - विद्युत हीच लता 

7. द्विगू - तत्पुरुष समास

■ ज्या कर्मधारय समासातील पहिले पद हे संख्याविशेषण असते व या सामासिक शब्दातून एक समूह सुचविला जातो, त्यास " द्विगू समास " म्हणतात. (संख्या + नाम = समूह)

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ बारभाई - बारा भावांचा समुदाय 
○ चौघडी - चार घड्यांचा समुदाय 
○ त्रैलोक्य - तीन लोकांचा समुदाय 
○ पंचपाळे - पाच पाळ्यांचा समुदाय 
○ त्रिभुवन - तीन भुवनांचा समुदाय 
○ सप्ताह - सात दिवसांचा समूह 
○ पंचवटी - पाच वडांचा समूह 
○ चातुर्मास - चार महिन्यांचा समुदाय 
○ नवरात्र - नऊ रात्रींचा समूह 
○ पंचपदी - पाच पदांचा समुदाय 
○ पंचारती - पाच आरत्यांचा समुदाय 
○ अष्टाध्यायी - आठ अध्यायांचा समुदाय 
○ त्रिदल - तीन दलांचा समुदाय 
○ चतुःसूत्री - चार सूत्रांचा समुदाय 
○ सप्तग्रही - सात ग्रहांचा समुदाय 
○ नवरत्न - नऊ रत्नांचा समूह 
○ नवरस - नऊ रसांचा समूह 
○ षण्मास - सहा महिन्यांचा समूह 
○ तिसगाव - तीस गावांचा समूह 
○ चव्हाटा - चार वाटांचा समूह 
○ षोडशोपचार - सोळा उपचारांचा समूह 
○ सप्तर्षी - सात ऋषोंचा समूह

■ महत्त्वाचे : दशभुजा (सप्तशृंगी), दशानन (रावण), चौकोन, त्रिकोन, पंचकोन, षटकोन यांच्या सुरुवातीला संख्यावाचक शब्द असूनही हे समूहदर्शक शब्द नाहीत. त्यातून तिसऱ्या एकाच घटकाचा बोध होतो; म्हणून ही " बहुव्रीही समासाची उदाहरणे " आहेत. 

8. प्रादी - तत्पुरुष समास

■ ज्या तत्पुरुष समासातील पहिले पद " प्र, वि, सु, उत्‌, अधि, आति, अव, उप, सर " असे उपसर्गस्वरूप असते, त्यास " प्रादि तत्पुरुष समास " म्हणतात.

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ प्रवात - प्रकृष्ठ असा वात 
○ प्राध्यापक - प्रगत असा अध्यापक 
○ प्रगती - चांगली अशी गती 
○ विपक्ष - विरूद्ध असा पक्ष 
○ विज्ञान - विशेष असे ज्ञान 
○ उत्क्रांती - चांगली अशी क्रांती 
○ अध्यादेश - प्रमुख असा आदेश 
○ अधिसूचना - प्रमुख अशी सूचना 
○ अधिराणी - प्रमुख अशी राणी 
○ अतिरथ - मोठा असा योद्धा
○ अवगुण - वाईट असा गुण 
○ प्राचार्य - प्रगत असा आचार्य 
○ उपमंत्री - गौण असा मंत्री 
○ अधिवक्ता - प्रमुख असा वक्ता 
○ उपकार्यालल - गौण असे कार्यालय 
○ अतिमान - अति असा मान 
○ सरसेनानी - प्रमुख असा सेनानी 
○ सरन्यायाधीश - प्रमुख असा न्यायाधीश 
○ प्राधिकारी - प्रमुख असा अधिकारी 
○ अभिनियंता - मुख्य असा नियंता 
○ सुविचार - चांगले असे विचार 

(D) द्वंद्व समासाचे उपप्रकार व उजळणी

1. इतरेतर - द्वंद्व समास

■ ज्या समासाचा विग्रह करताना " आणि, व " या समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा उपयोग करावा लागतो, त्यास " इतरेतर द्वंद्व समास " असे म्हणतात.
○ सर्व घटकांना समान महत्त्व असते.  
○ इतरेतर द्वंद्व हा समास अनेकवचनी असतो.

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ बहीणभाऊ - बहीण व भाऊ 
○ रामलक्ष्मण - राम आणि लक्ष्मण 
○ विटीदांडू - विटी आणि दांडू 
○ आईवडील - आई आणि वडील 
○ स्त्रीपुरूष - स्त्री आणि पुरुष 
○ कृष्णार्जुन - कुष्ण आणि अर्जुन 
○ भीमार्जुन - भीम आणि अर्जुन 
○ अहिनकुल - अहि आणि नकुल 
○ ने-आण - ने आणि आण 
○ दक्षिणोत्तर - दक्षिण आणि उत्तर 
○ पशुपक्षी - पशू आणि पक्षी 
○ शर्टपॅन्ट - शर्ट आणि पॅन्ट 
○ एकवीस - एक आणि वोस 
○ बत्तीस - दोन (बे) आणि तीस 
○ सुंठसाखर - सुंठ आणि साखर 
○ दहीभात - दही आणि भात 
○ साखरलिंबू - साखर आणि लिंबू
○ जाये - जा आणि ये 
○ बॅटबॉल - बॅट आणि बॉल 
○ एकतीस - एक आणि तीस 
○ बापलेक - बाप आणि लेक 
○ बत्तीस - तीस आणि दोन 
○ डोंगरदन्या - डोगर आणि दऱ्या 
○ सासूसासरे - सासू आणि सासरे 
○ सुंठगुळ - सुंठ आणि गुळ 
○ खलबत्ता - खल आणि बत्ता 
○ नवराबायको - नवरा आणि बायको 
○ अजरामर - अजर आणि अमर 
○ हरिहर - हेरि आणि हर

2. वैकल्पिक - द्वंद्व समास

■ ज्या समासाचा विग्रह करताना " किवा, अथवा, वा " या विकल्प  दाखविणाऱ्या (विकल्पदर्शक) उभयान्वयी अव्ययांचा उपयोग करावा लागतो, त्यास " वैकल्पिक द्वंद्व समास " असे म्हणतात.
○ यात दोन्ही पदे विरुद्ध अर्थाची असतात. (विरुद्धार्थी)
○ यात दोन घटकांपैकी एकाची निवड केली जाते.

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ पंधरासाळा - पंधरा किंवा साळा 
○ न्यायान्याय - न्याय किंवा अन्याय 
○ मागेपुढे - मागे किंवा पुढे 
○ छोट्यामोठ्या - छोट्या किंवा मोठ्या 
○ पापपुण्य - पाप किंवा पुण्य 
○ बरेवाईट - बरे अथवा वाईट 
○ सत्यासत्य - सत्य किंवा असत्य 
○ खरेखोटे - खेरे किंवा खोटे 
○ लहानमोठे - लहान किंवा मोठे 
○ सारासार - सार किंवा असार 
○ चांगलेवाईट - चांगले अथवा वाईट 
○ पाचपंचविस - पाच किंवा पंचविस 
○ धर्माधर्म - धर्म किंवा अधर्म 
○ शुद्धाशुद्ध - शुद्ध किंवा अशुद्ध 
○ काळेपांढरे - काळे किंवा पांढरे 
○ देवदानव - देव अथवा दानव

3. समाहार - द्वंद्व समास

■ ज्या समासाचा विग्रह करताना त्यातील पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर पदार्थांचाही त्यात समावेश केलेला असतो, त्यास " समाहार द्वंद्व समास " असे म्हणतात.
○ यात दोन वस्तूंचा उल्लेख असतो; परंतु तशा अनेक वस्तू आपोआपच जोडून येतात. 
○ हा समास एकवचनी असतो

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ बाजारहाट - बाजारहाट व तत्सम वस्तू 
○ वेणीफणी - वैणीफणी व इतर साजशृंगार 
○ चहापाणी - चहा, पाणी व इतर फराळाचे पदार्थ 
○ मीठभाकर - मीठ, भाकरी व इतर साधे खाद्यपदार्थ 
○ भाजीपाला - भाजी, पाला व तत्सम वस्तू 
○ शेतीवाडी - शेती, वाडी व इतर तत्सम जायदाद 
○ केरकचरा - केरकचरा व इतर टाकाऊ पदार्थ 
○ पाणसुपारी - पान, सुपारी, कात, चूना 
○ पालापाचोळा - पाला, पाचोळा, काटक्या 
○ पानपत्रावळ - पान, पत्रावळ, द्रोण 
○ चूकभूल - चूक, भूल, घेणे, देणे 
○ हळदीकुंकू - हळद, कुंकू इतर समारंभातील वस्तू 
○ नदीनाले - नदी, नाले, ओढे 
○ कपडालत्ता - कपडा, लत्ता व इतर परिधान वस्त्रे 
○ पाऊसपाणी - पाऊस, पाणी, गारा, वारा 
○ साडीचोळी - साडी, चोळी, बांगड्या 
○ सगासोयरा - सगा, सोयरा, पाहुणा, रावळा 
○ आदरातिथ्य - आदर, तिथ्य, मान, सन्मान 
○ काजळकुंकू - काजळ, कुंकू, टिकली, ओष्टशलाका व इतर सौंदर्य प्रसाधनाची साधने 
○ लाकूडफाटा - लाकूड, फाटा, सर्पण व इतर जळताणाच्या वस्तू 
○ पैसाअडका - पैसा, अडका, नाणे व इतर विनिमयाची साधने 
○ भांडीकुंडी - भांडी, कुंडी, काथवट व इतर संसारोपयोगी वस्तू

■ दगडबिगड, घोडाबिडा, कागदबिगद हे सामासिक शब्द तर्खडकरांच्या मते समाहार द्वंद्व समासात मोडतात.

(E) बहुव्रीही समासाचे उपप्रकार व उजळणी

1. विभक्ती - बहुव्रीही समास

■ ज्या बहुव्रीही समासात विभक्तीचा अर्थ संबंधी सर्वनामानी जोडली जातात, त्यास “ विभक्ती बहुव्रीही समास ” म्हणतात.
○ विभक्ती बहुव्रीही समासाचा विग्रह करताना शेवटी एक संबंधी सर्वनाम येते. 
○ सामासिक शब्दाची विभक्ती संबंधी सर्वनामावरून सांगावी.
○ सामासिक शब्दाची विभक्ती संबंधी सर्वनामाला जो प्रत्यय जोडला आहे त्यावरून ठरवावी.

■ द्वितीया - विभक्ती बहुव्रीही समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ प्राप्तधन - प्राप्त आहे धन "ज्यास" तो (लाभार्थी) 
○ लब्धदृष्टी - लाभली आहे दृष्टी "ज्यास" तो
○ प्राप्तोदक - प्राप्त आहे उदक ज्यास तो

■ तृतिया - विभक्ती बहुव्रीही समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ जितेंद्रिय - जिंकली आहेत इंद्रिये ज्याने तो. (मारुती)
○ कृतकार्य - केले आहे कार्य ज्याने तो (कर्ता)
○ दत्तधन - दिले आहे धन ज्याने तो (दाता) 
○ जितकोप - जिंकला आहे कोप ज्याने तो

■ चतुर्थी - विभक्ती बहुव्रीही समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ एकडोळ्या - एक आहे डोळा ज्याला तो (कावळा) 
○ रक्तप्रिय - रक्त आहे प्रिय ज्याला तो 
○ त्रिलोचन - तीन आहेत डोळे ज्याला तो (शंकर)
○ पंचानन - पाच आहेत आनन ज्याला तो (सिंह)  
○ मोदकप्रिय - मोदक आहे प्रिय ज्याला तो (गणपती)
○ दशमुख - दहा आहेत मुखे ज्याला तो (रावण)  
○ भक्तप्रिय - भक्त आहे प्रिय ज्याला तो (देव) 
○ चतुर्भुज - चार आहेत भुजा ज्याला तो (विष्णू) 
○ दुतोंडा - दोन आहेत तोडे ज्याला तो 
○ त्रिकोन - तीन आहेत कोन ज्याला तो (आकृती) 
○ लब्धप्रतिष्ठि - लब्ध आहे प्रतिष्ठा ज्याला तो (प्रतिष्ठित) 
○ चौकोन - चार आहेत कोन ज्याला तो (आकृती) 
○ दशानन - दहा आहेत तोंडे ज्याला तो (रावण) 
○ दशभुजा - दहा आहेत भुजा जिला ती (सप्तसृंगी) 
○ त्रिनयन - तीन आहेत नयन ज्याला तो (शंकर) 
○ चतुरानन - चार आहेत आनन ज्याला तो (ब्रह्मा) 
○ पंचमुखी - पाच आहेत मुखे ज्याला तो (हनुमान) 
○ षटकोन - सहा आहेत कोन ज्याला तो (आकृती)
○ गजानन - गजाचे आहे आनन ज्याला तो (गणेश)  

■ पंचमी - विभक्ती बहुव्रीही समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ गलितपर्ण - गेली आहेत पाने ज्यापासून तो (वृक्ष) 
○ गतवैभव - गेली आहे वैभव ज्यापासून तो (दरिद्री)

■ षष्ठी - विभक्ती बहुव्रीही समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ लक्ष्मीकांत - लक्ष्मी आहे कांता ज्याची तो (विष्णू)  
○ रमाकांत - रमा आहे कांता ज्याची तो (विष्णू) 
○ पितांबर - पिवळे आहे सस्त्र ज्याचे तो (विष्णू) 
○ वक्रतुंड - वक्र आहे तोंड ज्याचे तो (गणपती) 
○ नीलकंठ - नीळा आहे कंठ ज्याचा तो (शंकर) 
○ लंबोदर - लंब आहे उदर ज्याचे असा तो (गणपती)  
○ पांडुरंग - पांडुर आहे रंग ज्याचा असा तो (विठ्ठल)
○ मूषकवाहन - मूषक आहे वाहन ज्याचे तो (गणपती)
○ पांढरपेशा - पांढरा आहे पेशा ज्याचा तो (उच्च व्यावसायिक) 
○ घारडोळ्या - घारीसारखे डोळे आहेत ज्याचे तो (व्यक्ती)
○ मानधन - मान हेच आहे धन ज्याचे तो  
○ गरूडध्वज - गरूड आहे ध्वज ज्याचा तो (विष्णू) 
○ आखुडशिंगी - आखुड आहेत शिंगे जिची ती (गाय) 
○ तीर्थपाद - तीर्थ आहे पायाशी ज्याच्या तो (विष्णू) 
○ सुधाकर - सुधा आहे करात ज्याच्या तो (चंद्र) 
○ भालचंद्र - भाळी आहे चंद्र ज्याच्या तो (शंकर) 
○ चक्रपाणि - चक्र आहे पाणित ज्याच्या तो (विष्णू) 
○ चंद्रशेखर - चंद्र आहे शिखरी ज्याच्या तो (शंकर) 
○ शूलपाणि - शूल आहे पाणित ज्याच्या तो (शंकर) 
○ श्रीपाद - श्री/लक्ष्मी आहे पायाशी ज्याच्या तो (विष्णू)

■ सप्तमी - विभक्ती बहुव्रीही समास
□ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ भीष्मादी - भीष्म आहे आदी ज्यात तो (कौरव)  
○ पूर्णजल - पूर्ण आहे जल ज्यात तो (घडा) 
○ भीमादी - भीम आहे आदी ज्यात तो (पांडव)
○ पद्मनाभ - पद्म आहे नाभीत ज्याच्या तो (विष्णू)
○ पंचांग - पाच आहेत अंगे ज्यात तो (कालमापन)

2. नञ - बहुव्रीही समास

■ ज्या बहुव्रीही समासाचे पहिले पद “ अ, अन, न, नि “ असे नकारदर्शक असते, त्यास ” नञ बहुव्रीही समास ” म्हणतात. 
○ या सामासिक शब्दांचे पहिले पद नकारदर्शक आहे.

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ अव्यय - नाही व्यय ज्याला ते
○ अखंड - नाही खंड ज्याला असे ते 
○ अस्पृश्य - ज्याला स्पर्श करत नाही असे ते 
○ अकर्मक - नाही कर्म ज्याला असे ते 
○ अभंग - नाही भंग ज्याला तो 
○ अजान - नाही ज्ञान ज्याला तो 
○ अथांग - नाही थांग ज्याला असा तो 
○ अक्षय - नाही क्षय ज्याला असा तो 
○ अभद्र - नाही भद्र ज्यात असे ते 
○ अनंत - नाही अंत ज्याला तो
○ अनादी - नाही आदी ज्याला तो 
○ अनियमित - नियमित नाही असे ते 
○ अनाथ - ज्याला नाथ नाही असा तो 
○ अनेक - नाही एक असे ते 
○ अनसूया - नाही असूया जिच्यापाशी ती
○ नास्तिक - नाही आस्तिक असा तो 
○ नाक - नाही अक (दु:ख) ज्यात तो
○ निर्धन - गेले आहे धन ज्याच्यापासून असा तो.
○ नीरस - नाही रस ज्यात ते 
○ निर्बळ - निघून गेलेले आहे बळ ज्यापासून तो 
○ निर्बुद्ध - ज्याला बुद्धी नाही असा तो
○ नि:संशय - नाही संशय ज्यात ते 
○ निष्कांचन - नाही कांचन ज्यात अस ते

3. सह - बहुव्रीही समास

■ ज्या बहुव्रीही समासाचे पहिले पद " सह " किंवा " स " अशी अव्यये उपसर्ग असून हा सामासिक शब्द एखाद्या विशेषणाचे कार्य कारतो त्यास " सहबहुव्रीही समास " म्हणतात. 
○ सामासिक शब्दांचे पहिले पद " सह " असे अव्यय आहे. हा सामासिक शब्द विशेषण असला, तर त्याला सहबहुव्रीही समास असे म्हणतात. (पण हा शब्द क्रियाविशेषणासारखा वापरला, तर अव्ययीभाव समास होतो.)

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ सहपरिवार - परिवारासहित असा तो 
○ सहर्ष - हर्षाने सहित असा तो 
○ सादर - आदराने सहित असा तो 
○ सफल - फलाने सहित असे ते 
○ सवर्ण - वर्णासहित असा तो 
○ सबल - बलाने सहित असा तो 
○ सप्रेम - प्रेमाने सहित असे ते 
○ सविनय - विनयाने सहित असा तो 
○ सजीव - जोंवाने सहित असा तो 
○ सशक्त - शक्तीने सहित असा तो 
○ सतेज - तेजाने सहित असा तो 
○ साभार - आभाराने सहित असा तो 
○ सक्रिय - क्रियेने सहित असे ते 
○ सधन - धनाने सहित असा तो 
○ सचेतन - चेतनेने सहित असा तो 
○ सव्याज - व्याजाने सहित असा तो 
○ सनाथ - माथासहित असा तो 
○ सवर्ण - वर्णाने सहित असा तो 
○ सकर्मक - कर्मासहित असा तो

4. प्रादि - बहुव्रीही समास

■ ज्या बहुव्रीही समासाचे पहिले पद “ प्र, परा, अप, सु, दुर, वि “ अशा उपसर्गानी युक्त असते त्यास ” प्रादिबहुव्रीही समास ” असे म्हणतात. 
○ प्रादि = प्र आदि उपसर्ग असलेले

■ सामासिक शब्द - विग्रह 
○ प्रबळ - अधिक बलवान असा तो 
○ सुमंगल - पवत्रिआहेअसेते 
○ सुलोचन - चांगले डोळे आहेत असा तो 
○ सुकेशणी - चांगले आहेत केस जिचे अशी ती 
○ सुलोचन - चांगले आहेत लोचन जिचे अशी ती 
○ सुलक्षणा - चांगले आहे लक्षण जिचे अशी ती 
○ दुर्गुणी - गुणांपासून दूर असलेला 
○ दुर्मती - दुष्ट आहे मती ज्याचे तो 
○ विरागी - रागापासून दूर आहे असा तो 
○ विधवा - विगत आहे धव जिचा अशी ती 
○ विख्यात - विशेष ख्याती असलेला तो 

(F) समासाचे एकूण उपप्रकार ओळखण्याची ट्रिक (Trick)

1. समासाचे मुख्य प्रकार ओळखण्याची ट्रिक

2. अव्यायीभाव समासाचे एकूण उपप्रकार व ट्रिक

3. तत्पुरुष समासाचे एकूण उपप्रकार व ट्रिक

4. द्वंद्व समासाचे एकूण उपप्रकार व ट्रिक

5. बहुव्रीही समासाचे एकूण उपप्रकार व ट्रिक

-----------------------------------------------

भाग B - PYQ चा मास्टर सराव

••• प्रकरण आधारित ALL old PYQ •••

🔰 सराव नं.(1) - आकडेवारी आधारित

🔰 सराव नं.(2) - व्याख्या आधारित

🔰 सराव नं.(3) - उदाहरण आधारित

🔰 MPSC : राज्यसेवा (गट अ) PYQ

🔰 MPSC : Combine (गट ब व क) PYQ

🔰 MPSC : तांत्रिकसेवा (इंजि,कृषी,वन) PYQ

🔰 म.पो. 2023 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2017 - 2021 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2011 - 2016 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2024 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2018 - 2023 पर्यंतचे PYQ

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव