प्रकरणचे नाव - शब्दयोगी अव्यय

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव

Rathod Sir - online अधीकारी study point

भाग A - स्मार्ट नोट्स

(■) राज्यातील सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी - स्मार्ट नोट्स

विषयचे नाव - मराठी व्याकरण

प्रकरणचे नाव - शब्दयोगी अव्यय

(■))--------● अभ्यासक्रम ●--------((■)

(A) शब्दयोगी अव्ययाची व्याख्या व फरक

1. शब्दयोगी अव्यय म्हणजे काय?

■ शब्दाला जोडून किंवा नामासोबत जोडून येणाऱ्या अविकारी शब्दाला शब्दयोगी अव्यय असे म्हणतात.
□ उदाहरणार्थ
१. पतंग झाडावर अडकला.
२. टेबलाखाली पुस्तक पडले.
३. सूर्य ढगामागे लपला.
वरील वाक्यात वर, खाली, मागे हे शब्दयोगी अव्यय आहेत. कारण हे शब्द शब्दांना जोडून आलेले आहे.
□ शब्दयोगी अव्ययांच्या रूपांमध्ये लिंग, वचन, विभक्ती, पुरुष यांमुळे बदल किंवा विकार होत नाही म्हणून त्यांना अविकारी किंवा अव्यये असे म्हणतात.
□ शब्दयोगी अव्यय नेहमी एखाद्या नामाला किंवा नामाचे कार्य करणाऱ्या शब्दाला जोडनच येतात; परंतु काही शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडून येत नाहीत.
□ शब्दयोगी अव्यय हे नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियाविशेषण अशा शब्दजातींना जोडले जाऊ शकतात.
□ शब्दयोगी अव्यय विभक्तीप्रमाणे काम करतात.
□ शब्दयोगी अव्यय शब्दाला जोडून येतात व मूळ शब्दाचे सामान्यरूप होते.
□ ज्या शब्दयोगी अव्ययामुळे सामान्यरूप होत नाही, त्यांना शुद्ध शब्दयोगी अव्यय असे म्हणतात. उदाहरण-: च, मात्र, देखील, पण, सुद्धा ही शब्दयोगी अव्यये आहेत.

2. शुद्ध शब्दयोगी अव्यय म्हणजे काय?

■ जे शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडून येतात, परंतु त्या नामाचे सामान्यरूप होत नाही, अशा शब्दयोगी अव्ययांना शुद्ध शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
□ उदाहरण - : ना, ही, सुद्धा, देखील, मात्र, च इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
○ तूच, आईमात्र, आम्हीदेखील, चंदूही, कुत्रासुद्धा, तुम्हीपण......

3. शब्दयोगी अव्यय व शुद्ध शब्दयोगी अव्यय यातील फरक

■ जे शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडून येतात, व नामाचे सामान्यरूप होते, अशा शब्दयोगी अव्ययांना शब्दयोगी अव्यय असे म्हणतात.
□ जे शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडून येतात, परंतु त्या नामाचे सामान्यरूप होत नाही, अशा शब्दयोगी अव्ययांना शुद्ध शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
□ शब्दयोगी अव्यय व शुध्द शब्दयोगी अव्यय यांच्या शब्दात होणारे सामान्यरूप.
सामान्यरूप + शब्दयोगी अव्यय => शब्द सामान्यरूप
□ उदाहरणार्थ
१. माझा + कडे => माझ्याकडे ( शब्दयोगी अव्यय)
२. सूर्योदय + पूर्वी => सूर्योदयापूर्वी (शब्दयोगी अव्यय)
३. आम्ही + देखील => आम्हीदेखील (शुध्द शब्दयोगी अव्यय)
४. आई + मात्र => आईमात्र (शुध्द शब्दयोगी अव्यय)

4. शब्दयोगी अव्यय व क्रियाविशेषण अव्यय यातील फरक

■ शब्दयोगी अव्यय नसल्यास वाक्‍य अर्थहीन होते.
□ क्रियाविशेषण अव्यय नसल्याने वाक्याच्या मूळ अर्थात कोणताच बदल होत नाही.
□ उदाहरणार्थ
१. पक्षी झाडावर बसला. (शब्दयोगी अव्यय) - पक्षी झाड बसला.
२. पक्षी वर बसला.
(क्रियाविशेषण अव्यय) - पक्षी बसला.

■ जर शब्दयोगी अव्यय शब्दाला जोडून आले नाहीत, तर बहुधा ते क्रियाविशेषणाचे कार्य करतात.
□ उदाहरणार्थ
१. पतंग झाडावर अडकला. ( वर- शब्दयोगी अव्यय)
२. पतंग वर जात होता. . ( वर- क्रियाविशेषण अव्यय)
□ उदाहरणार्थ
१. टेबलाखाली पुस्तक पडले. ( खाली-शब्दयोगी अव्यय)
२. मला खाली बसणे आवडते. ( खाली-क्रियाविशेषण अव्यय)
□ उदाहरणार्थ
१. घरासमोर एक झाड आहे.(समोर- शब्दयोगी अव्यय)
२ अचानक वाघ समोर आला. (समोर - क्रियाविशेषण अव्यय)

5. शब्दयोगी अव्यय व विभक्ती प्रत्येय यातील फरक

■ मराठीतील विभक्ती प्रत्यय हे संस्कृतमधील विभक्ती प्रत्ययावरून घेतलेले आहेत.
□ शब्दयोगी अव्यय मात्र मराठी भाषेतील आहेत.
□ काही शब्दयोगी अव्यये स्वतंत्रपणे येऊ शकतात; परंतु विभक्ती प्रत्यय मात्र कधीही स्वतंत्रपणे वापरले जात नाहीत.
□ विभक्ती प्रत्यय केवळ नाम व सर्वनामाला जोडले जाऊ शकतात.
□ शब्दयोगी अव्यये मात्र नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियाविशेषण अशा शब्दजातींना जोडले जाऊ शकतात.
□ शब्दयोगी अव्यय विभक्तीप्रमाणे काम करतात.
□ शब्दयोगी अव्यय जोडल्याने नामाचे सामान्यरूप होते.
□ विभक्ती प्रत्यय जोडल्याने नामाचे पण सामान्यरूप होते.

(B) शब्दयोगी अव्ययाचे प्रकार व उजळणी

1. कालवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ कालवाचक शब्दयोगी अव्ययांचे दोन प्रकार पडतात.
○ 1. कालदर्शक - शब्दयोगी अव्यय
○ 2. गतीवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ 1. कालदर्शक - शब्दयोगी अव्यय
□ उदाहरण - : पूर्वी, पुढे, आता, आधी, नंतर, पर्यंत, पावेतो, अलीकडे, अगोदर इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. खाण्याआधी गोळी घ्या.
२. वर्षापूर्वी तो मुंबईला स्थायिक झाला.
३. मुख्यमंत्री गावात संध्याकाळपर्यंत येतील.
४. दुपारनंतर मी गावाला जाईल.

■ 2. गतीवाचक - शब्दयोगी अव्यय
□ या शब्दयोगी अव्ययांना ऊन / हून प्रत्येय असतो.
□ उदाहरण - : पासून, खालून, आतून, मधून, जवळून इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. घरापासून मी दूर गेलो.
२. ससा बिळातून बाहेर आला.
३. आम्ही जंगलातून गेलो.
४. पुलाखालून पाणी वाहते.

2. स्थलवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : बाहेर, आत, समज, मागे, समीप, नजीक, पुढे, मध्ये, पलीकडे, अलीकडे, समोर, पाशी, ठायी, समक्ष, जवळ, कडे, भोवती, वर, खाली इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. पुस्तक कपाटात ठेवले आहे.
२. शाळेजवळ विद्यार्थी वसतिगृह आहे.
३. घरासमोर एक मंदीर आहे.
४. पाण्यामध्ये राहून माशांशी वैर नको.
५. गावाबाहेर आमची शाळा आहे.

3. करणवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : मुळे, कडून, योगे, करून, द्वारा, करवी, हाती, हातून इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. वाऱ्यामुळे कपडे लवकर वाळतात.
२. मांजराकडून उंदीर मारला गेला.
३. त्याने दुसऱ्याहाती निमंत्रण पाठवले.
४. उन्हामुळे रंग काळा पडतो.

4. हेतुवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : साठी, करीता, कारणे, अर्थी, प्रीत्यर्थ, निमीत्त, स्तव इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. पत्र लिहिण्यासाठी मला एक पेन हवा.
२. जगण्याकरिता अन्न हवे.
३. उपचारानिमित्त तो पुण्याला गेला.

5. व्यतिरेकवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : शिवाय, खेरीज, विना, वाचून, व्यतिरिक्त, परता, निराळा इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. पाण्याविना जीवन नाही.
२. पाण्याशिवाय जगण शक्‍यच नाही.
३. मैत्रीविना आयुष्यात मजा नाही.

6. तुलनावाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : पेक्षा, तर, तम, मध्ये, परिस इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. माणसापरीस मेंढरं बरी.
२. रामापेक्षा मधू उंच आहे.
३. मुलांमध्ये गणेश उंच आहे.

7. योग्यतावाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : योग्य, जोगा, समान, सम, सारखा, प्रमाणे, वटहुकूम, बरहुकूम इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. ह्य पेरू खाण्यायोग्य आहे.
२. हा शर्ट माझ्या मनाजोगा आहे.
३. आता आणलेली,फळे खाण्यायोग्य आहेत.

8. कैवल्यवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : मात्र, पण, च, ना, फक्त, केवळ इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. मारुतीच समुद्र लंघून जाऊ शकतो.
२. माझी चूक नसताना आईमात्र मलाच दोषी मानते.
३. रोहनसोबत मोहनपण फसला.

9. संग्रहवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : सुद्धा, देखील, ही, पण, बरीक, केवळ, फक्त इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. देवदेखील भक्तासाठी धावून येतो.
२. मी, धनु आणि आमचे मित्रसुद्धा सहलीला गेलो.
३. गणेश सोबत नितूदेखील कॅरम खेळला.

10. संबंधवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : संबंधी, विषयी, विशी, बद्दल इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. भारताविषयी माझ्या मनात अपार प्रेम आहे.
२. आदर्श विद्यार्थी गुरुजीविषयी कधीही वाईट बोलत नाही.
३. प्रामाणिक अधिकाऱ्यांना चुकीच्या गोष्टीसंबंधी कधीही दया येत नाही.

11. साहचर्यवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : सहीत, बरोबर, सह, सकट, संगे, समवेत, सवे, निशी इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. पुष्पासंगे मातीस सुवास लागे.
२. त्याने मुलाबाळांसह घर सोडले.
३. सालीसकट फळे खाणे हितकारक असते.
४. आम्ही कुटुंबासहित कुलदेवतेच्या दर्शनाला गेलो.
५. चांगल्या माणसांबरोबर चांगलच घडतं.

12. भागवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : पैकी, पोटी, आतून इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. शंभरातून एखादाच वाईट निघतो.
२. दहा लोकांपैकी चारच कामावर घेतली.
३. व्याजापोटी अर्धी रक्कम वाया गेली.

13. विनिमयवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ एका वस्तूच्या बद्यल दुसरी वस्तू
□ उदाहरण - : बद्दल, ऐवजी, जागी, बदली, मोबदला इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ - :
१. साखरेऐवजी गूळ घ्या.
२. सचिनच्याजागी धोनीला खेळवणे धोकादायक ठरू शकते.
३. रोजगार हमी योजनेत कामाबद्दल धान्य देतात.
४. महाविद्यालयीनं विद्यार्थी पत्रऐवजी मॅसेज पाठवतात.

14. दिक्वाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ समोरची दिशा
□ उदाहरण - : प्रत, प्रति, कडे, लागी इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. सर्वांप्रति आदर असावा.
२. तुझ्याकडे १०० रुपये आहेत का?
३. भावीकांच्या मनात संताप्रति आदर असतो.
४. जनता प्रामाणिक अधिकाऱ्याप्रत आदर दाखवितात.

15. विरोधवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : विरूद्ध, वीण, उलटे, उलट इत्यादी.
उदाहरणार्थ - :
१. पोलिसाने चोर पकडला, त्याउलट त्याने पोलिसावरच मारहाणीचा आरोप केला.
२. जनतेने इंधन दरवाढीविरूद्ध आंदोलन केले.
३. पोलिसाने चोर पकडला, त्याउलट त्याने पोलीसावरच मारहाणीचा आरोप केला.

16. परिमाणवाचक - शब्दयोगी अव्यय

■ उदाहरण - : भर इत्यादी.
□ उदाहरणार्थ
१. दिवसभर पाऊस कोसळत होता.
२. गावभर फिरून हरण्या गोठ्यात येऊन थांबला.
३. दिवसभर फिरून सुद्धा एकहीकाम मिळाले नाही.

(C) साधित शब्दयोगी अव्यय (शब्दयोगीसारखा उपयोग)

1. साधित - शब्दयोगी अव्यय

■ नाम, विशेषण, धातू, क्रियाविशेषण अशा विविध जातीपासून तयार झालेल्या अव्ययांना साधित शब्दयोगी अव्यय म्हणतात
□ १. नामसाधित शब्दयोगी अव्यय :
○ उदाहरण - : ( हात - हाती, हातून ), ( पाय - पायी ), (विषय - विषयी ), ( प्रमाण - प्रमाणे ), (मध्य - मध्ये ), (मूळ - मुळे ) इ.
□ २. विशेषणसाधित शब्दयोगी अव्यय :
○ उदाहरण - : सम, समान, सारखा, सह, सहित, योग्य, विरूद्ध.
□ ३. धातुसाधित शब्दयोगी अव्यय :
○ उदाहरण - : ( देख - देखत, देखील ), ( कर - करिता ), ( पाव - पावेतो ), ( त्याग - त्यागी, त्यागून ) इ.
□ ४. क्रियाविशेषण साधित शब्दयोगी अव्यये :
○ उदाहरण - : ( खाली - खालून ), ( वर - वरून ), ( पुढे - पुढून) , ( मागे - मागून ), ( आत - आतून ), ( जवळ - जवळून ) इ.

(D) विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये

1. द्वितीया विभक्ती - प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यय

■ जर कर्त्याची कर्मावर क्रिया घडत असेल व अशा कर्माला प्रत, लागी प्रत्यय जोडलेला असेल व दानाचा किंवा भेटीचा संबंध नसेल तर हे शब्द द्वितीयेच्या प्रत्ययाचे कार्य करतात.
□ द्वितीया विभक्ती प्रत्येय
-> स, ला, ना, ते
□ द्वितीया विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये
-> प्रत, प्रति, त्यागी इ.
□ उदाहरणार्थ
• द्वितीया विभक्ती प्रत्येय
-> कृष्ण अर्जुनाला बोलला.
• द्वितीया विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यय
-> कृष्ण अर्जुनाप्रत बोलला.

2. तृतीया विभक्ती - प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यय

■ साधन म्हणून वापरलेल्या घटकाला जोडलेले कडून, करवी, सह, द्वारा, मुळे, योगे, प्रमाणे, बरोबर हे प्रत्यय "ने, ए, शी, नी" या तृतीयेच्या प्रत्ययाचे कार्य करतात
□ तृतीया विभक्ती प्रत्येय
-> ने, ए, शी, नी, ही
□ तृतीया विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये
-> कडून, करवी, सह, द्वारा, मुळे, योगे, प्रमाणे, बरोबर, वतीने इ.
□ उदाहरणार्थ
१) मांजराकडून उंदीर मारला जातो.
-> मांजराने उंदीर मारला.
२) मला पोस्टाद्वारे पत्र मिळाले.
-> मला पोस्टाने पत्र मिळाले.

3. चतुर्थी विभक्ती - प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यय

■ प्रत्यक्ष कर्म सोडून इतर शब्दांना लागलेले करिता, कडे, साठी, प्रत, बद्दल, प्रीत्यर्थ, ऐवजी, स्तव हे प्रत्यय "स, ला, ना, ते" या चतुर्थीच्या विभक्ती प्रत्ययाचे कार्य करतात तसेच दान घेणाऱ्या कर्माचे हेच प्रत्यय चतुर्थीचे असतात.
□ चतुर्थी विभक्ती प्रत्येय
-> स, ला, ना, ते
□ चतुर्थी विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये
-> करिता, कडे, साठी, प्रत, प्रति, बद्दल, प्रीत्यर्थ, ऐवजी, स्तव इ.
□ उदाहरणार्थ
१) तो पुण्याकडे गेला.
-> तो पुण्याला गेला.
२) मी उपचाराकरिता मुंबईस जात आहे.
-> मी उपचाराला मुंबईस जात आहे.
३) हे रान गाईंसाठी ठेवले आहे.
-> हे रान गाईंना ठेवले आहे.

4. पंचमी विभक्ती - प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यय

■ पासून, पेक्षा, शिवाय, खेरीज, कडून, वाचून हे अव्यय नामाला जोडले असता "ऊन, हून" या पंचमीच्या प्रत्ययाचे कार्य करतात.
□ पंचमी विभक्ती प्रत्येय
-> ऊन, हून
□ पंचमी विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये
-> पासून, पेक्षा, शिवाय, खेरीज, कडून, वाचून इ.
□ उदाहरणार्थ
१) पुण्यापासून मुंबई २०० कि.मी. आहे.
-> पुण्याहून मुंबई २०० कि.मी. आहे.
२) तुझ्यापेक्षा मी पाच वर्षांनी मोठा आहे.
-> तुझ्याहून मी पाच वर्षांनी मोठा आहे.

5. षष्ठी विभक्ती - प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यय

■ विषयी, संबंधी ही अव्यये "चा,ची,चे, च्या" षष्ठीच्या प्रत्ययाचे कार्य करतात.
□ षष्ठी विभक्ती प्रत्येय
-> चा,ची,चे, च्या
□ षष्ठी विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये
-> विषयी, संबंधी, बद्दल इ.
□ उदाहरणार्थ
१) त्याने भारताविषयी निबंध लिहिला.
-> त्याने भारताचा निबंध लिहिला.

6. सप्तमी विभक्ती - प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यय

■ मध्ये, खाली, ठायी, समोर, भोवती, ऐवजी या अव्ययांचा वापर वेळ / स्थळ दर्शविण्यासाठी "त, ई, आ" या प्रत्ययांऐवजी केला जातो तेव्हा ते सप्तमी विभक्तीचे कार्य करतात.
□ सप्तमी विभक्ती प्रत्येय
-> त, ई, आ
□ सप्तमी विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये
-> आत, मध्ये, खाली, ठायी, समोर, विषयी, भोवती, ऐवजी इ.
□ उदाहरणार्थ
१) माझ्या मनामध्ये तुला जागा नाही.
-> माझ्या मनात तुला जागा नाही.
२) तुझेठायी एकही गुण नाही.
-> तुझ्यात एकही गुण नाही.

-----------------------------------------------

भाग B - PYQ चा मास्टर सराव

••• प्रकरण आधारित ALL old PYQ •••

🔰 सराव नं.(1) - आकडेवारी आधारित

🔰 सराव नं.(2) - व्याख्या आधारित

🔰 सराव नं.(3) - उदाहरण आधारित

🔰 MPSC : राज्यसेवा (गट अ) PYQ

🔰 MPSC : Combine (गट ब व क) PYQ

🔰 MPSC : तांत्रिकसेवा (इंजि,कृषी,वन) PYQ

🔰 म.पो. 2023 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2017 - 2021 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2011 - 2016 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2024 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2018 - 2023 पर्यंतचे PYQ

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव