प्रकरणचे नाव - शब्दांच्या आठ जाती, कर्ता व कर्म

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव

Rathod Sir - online अधीकारी study point

भाग A - स्मार्ट नोट्स

(■) राज्यातील सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी - स्मार्ट नोट्स

विषयचे नाव - मराठी व्याकरण

प्रकरणचे नाव - शब्दांच्या आठ जाती, कर्ता व कर्म

(■))--------● अभ्यासक्रम (अ) ●--------((■)
प्रकरण (1) - शब्दांच्या एकूण जाती व उजळणी

(A) शब्दांची कार्ये व आठ जाती

1. एक शब्द व वाक्यांत निरनिराळी कार्ये

■ शाब्दाच्या जातीत शब्दाला महत्त्व असते.
□ शाब्दाच्या जातीत महत्त्वाचा घटक म्हणजे शब्द होय.

■ उदाहरणावरून समजून घेऊ?
खालील पाच वाक्य पाहा. वर हे एक शब्द निरनिराळ्या वाक्यांत निरनिराळी कार्ये करताना आढळतो.
१) दशरथाने कैकेयीला दोन वर दिले. ___(नाम)
२) वरची खोली लहान आहे. ________(विशेषण)
३) तू त्या राजपुत्राला वर. __________(क्रियापद)
४) पतंग वर गेला.______________(क्रियाविशेषण अव्यय)
५) पक्षी झाडावर बसतो. __________(शब्दयोगी अव्यय)

■ वरील पाच वाक्यावरून काय समजते?
□ एकच शब्द निरनिराळ्या वाक्यांत निरनिराळी कार्य करतो.
□ याचाच अर्थ शब्दांची कार्ये आठ प्रकारची आहेत.
□ शाब्दांच्या जाती म्हणजे शाब्दांचे प्रकार. म्हणून शब्दांच्या आठ जाती आहेत.
□ जर शब्दांची जात बदलली तर शब्दाचा अर्थ पण बदतो.

2. शब्दांच्या आठ जाती

■ शब्दांच्या एकूण आठ जाती आहेत.

□ यात विकारी शब्दांच्या चार जाती आहेत.
1. नाम
2. सर्वनाम
3. विशेषण
4. क्रियापद

□ यात अविकारी शब्दांच्या चार जाती आहेत.
1. क्रियाविशेषण अव्यय
2. शब्दयोगी अव्यय
3. उभयान्वयी अव्यय
4. केवलप्रयोगी अव्यय

(B) शब्दांच्या आठ जातांची उजळणी

1. विकारी व अविकारी म्हणजे काय?

■ ज्या शब्दांवर लिंग, वच्चन, विभक्ती यांचा परिणाम किंवा त्यांच्यात बदल होतो, अशा शब्दांना विकारी म्हणतात.

■ ज्या शब्दांवर लिंग, वच्चन, विभक्ती यांचा परिणाम किंवा त्यांच्यात बदल होत नाही, अशा शब्दांना अविकारी म्हणतात.

■ विकारी व अविकारी यांना अनुक्रमे सव्यय व अव्यय असे म्हणतात.

2. विकारी शब्दांच्या चार जाती व उजळणी

■ 1. नाम
□ वाक्यात येणाऱ्या शब्दापैकी जो शब्द प्रत्यक्षात असलेल्या किंवा काल्पनिक वस्तूची किंवा याच्या गुणांची नावे असतात, त्यांना नाम म्हणतात.
□ उदाहरणार्थ -: राम, साप, नदी, फुल, ......

■ 2. सर्वनाम
□ जे शब्द नामांच्या ऐवजी येतात, त्यांना सर्वनाम म्हणतात.
□ उदाहरणार्थ -: मी, तू, हा, जो, ........

■ 3. विशेषण
□ जे शब्द नामाबद्दल अधिक माहिती सांगतात व त्याचे क्षेत्र मर्यादित करतात, त्यांना विशेषण म्हणतात.
□ उदाहरणार्थ -: कडू, गोड, हसरी, ........

■ 4. क्रियापद
□ जे शब्द क्रिया दाखवून वाक्याचा अर्थ पूर्ण करतात, त्यांना क्रियापद म्हणतात.
□ उदाहरणार्थ -: बसतो, खातो, पितो, जातो, .........

3. अविकारी शब्दांच्या चार जाती व उजळणी

■ 1. क्रियाविशेषण अव्यय
□ जे अविकारी शब्द क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगतात, त्यांना क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात. 
□ उदाहरणार्थ -: आज, काल, पूर्वी, ........

■ 2. शब्दयोगी अव्यय
□ जे शब्द नामांना किंवा सर्वनामांना जोडून येतात व वाक्यातील शब्दाचा संबंध दाखवितात, त्यांना शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
□ उदाहरणार्थ -: दगडाखाली, झाडावर, ढगापुढे, ........

■ 3. उभयान्वयी अव्यय
□ जे शब्द दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये यांना जोडतात, त्यांना उभयान्वयी अव्यय म्हणतात.
□ उदाहरणार्थ -: व, आणि, परंतु, म्हणून, ........

■ 4. केवलप्रयोगी अव्यय
□ जे शब्द आपल्या मनावरील वृत्ती किंवा भावना व्यक्त करतात, त्यांना केवलप्रयोगी अव्यय म्हणतात.
□ उदाहरणार्थ -: वाह, शाबास, अरेरे, अबब, ........

(■))--------● अभ्यासक्रम (ब) ●--------((■)
प्रकरण (2) - वाक्यातील कर्ता व कर्म ओळखणे

(B) वाक्यातील कर्ता व कर्म ओळखण्याचा Tricky नियम

1. क्रियापद म्हणजे काय?

■ क्रिया सांगणारा शब्द म्हणजे क्रियापद.
□ वाक्यातील क्रिया दाखविणारा व वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला क्रियापद म्हणतात. 
□ उदाहरणार्थ-:
१) आम्ही परमेश्वराची प्रार्थना करतो. 
२) गाय दूध देते. 
३) अजय पत्र लिहितो. 
वरील वाक्यात करतो, देते, लिहितो हे शब्द वाक्यातील क्रिया दाखवून वाक्याचा अर्थ पूर्ण करतात म्हणून त्यांना क्रियापद असे म्हणतात.

2. क्रियापदाचा धातू म्हणजे काय?

■ धातू म्हणजे क्रियावाचक मूळ शब्द.
□ क्रियापदातील प्रत्ययरहित मुळ शब्दास धातू म्हणतात.
□ उदाहरणार्थ-:
१) ती हसते. (धातू-हस)
२) आई रोज देवाला जाऊन येते. (धातू- ये)
वरील वाक्यात क्रियापद हसते, येते आहेत. या क्रियापदाला ते हे प्रत्यय लावून क्रियापद पूर्ण बनलेले आहे.
तर या क्रियापदातील प्रत्ययरहित मुळ शब्द म्हणजे धातू - हस, ये आहेत.

3. वाक्याचा कर्ता ओळखण्याचा Tricky नियम

■ 1. वाक्यातील क्रियापद व क्रियापदाचा धातू शोधावा.
□ 2. क्रियापद धातूला प्रत्यय लावणे : णारा/णारी/णारे
□ 3. प्रत्यय लावून असा प्रश्न विचारावा : कोण?
---> येणारे उत्तर वाक्याचा कर्ता असते. 

4. वाक्याचा कर्म ओळखण्याचा Tricky नियम

■ 1. वाक्यातील क्रियापद व क्रियापदाचा धातू शोधावा.
□ 2. क्रियापद धातूला प्रत्यय लावणे : लेला/लेली/लेले
□ 3. प्रत्यय लावून असा प्रश्न विचारावा : काय?
---> येणारे उत्तर वाक्याचा कर्म असते. 

(C) वाक्यातील क्रियापदावरून कर्ता व कर्म ठरवणे

1. वाक्यात एकच क्रियापद (मुख्य क्रियापद) असेल तेंव्हा ; वाक्यातील कर्ता व कर्म ठरवणे

■ खालील वाक्यातील कर्ता शोधा.
वाक्य -> राणी चिंच खाते. 
□ या वाक्यात खाते हे क्रियापद असून, त्यात खा हा धातू आहे. 
□ त्याला णारा/णारी/णारे हा प्रत्यय लागून कोण? असा प्रश्न करणे.
□ खाणारी कोण? - राणी 
□ राणी हा कर्ता आहे. 

■ खालील वाक्यातील कर्म शोधा.
वाक्य -> राणी चिंच खाते. 
□ या वाक्यात खाते हे क्रियापद असून, त्यात खा हा धातू आहे. 
□ त्याला लेला/लेली/लेले हा प्रत्यय लागून काय? असा प्रश्न करणे.
□ खालेली काय? - चिंच
□ चिंच हा कर्म आहे. 

■ खालील वाक्यातील कर्ता व कर्म शोधा. 
□ उदाहरणार्थ-:
1.मांजर उंदीर पकडते.
[पकडणारी कोण?-मांजर(कर्ता)]
[पकडलेले काय?-उंदीर (कर्म)]
2.आजी दृष्ट काढते.
[काढणारी कोण?-आजी (कर्ता)]
[काढलेली काय?-दृष्ट (कर्म)]
3.गणेशला थंडी वाजते.
[वाजणारी कोण?-थंडी(कर्ता)]
[वाजलेली काय?-थंडी (कर्म)]
नोट -> या वाक्यात कर्म नाही कारण - कर्म हे कर्ता आहे.

2. वाक्यात दोन क्रियापद (संयुक्त क्रियापद) असेल तेंव्हा ; वाक्यातील कर्ता व कर्म ठरवणे

■ संयुक्त क्रियापद म्हणजे काय? हे समजून घेऊ.
□ धातुसाधित व सहाय्यक क्रियापद मिळून संयुक्त क्रियापद तयार होते.
□ संयुक्त क्रियापद म्हणजे = धातुसाधित + सहाय्यक क्रियापद
□ धातूंना विविध प्रत्यय लागून क्रिया अपुरी दाखविणाऱ्या  शब्दास धातुसाधित म्हणतात.
□ जेव्हा अपूर्ण क्रिया पूर्ण दर्शवीण्यासाठी धातुसाधिताला मदत करणाऱ्या क्रियापदाला सहाय्यकारी क्रियापद असे म्हणतात. 
□ उदाहरणार्थ-:
१) क्रीडांगणावर मुले खेळू लागली. 
२) बाळ दोन घास जेवून घे. 
○ वरील वाक्यात खेळू, जेवून हे धातुसाधित क्रियापद आहे. 
○ वरील वाक्यात लागली, घे हे सहाय्यकारी क्रियापद आहे.
○ वरील वाक्यात खेळू लागली, जेवून घे हे संयुक्त क्रियापद आहे.

■ खालील संयुक्त क्रियापद असणाऱ्या वाक्यातील कर्ता व कर्म शोधा.
□ सयुंक्त क्रियापद असल्यास,
-> सहाय्यकारी क्रियापदावरून वाक्याचा कर्ता व कर्म शोधणे.
-> धातुसाधीत क्रियापदावरून नाही.

■ खालील संयुक्त क्रियापद असणाऱ्या वाक्यातील कर्ता व कर्म शोधा.
वाक्य -> त्याने सर्व नारळ देऊन टाकले. 
-> कर्ता - देऊन टाकणारा कोन? - त्याने
-> कर्म - देऊन टाकलेले काय?- नारळ

■ खालील वाक्यातील कर्ता व कर्म शोधा. 
□ उदाहरणार्थ -:
1.क्रीडांगणावर मुले खेळू लागली.
[खेळू लागणारी कोण?-मुले (कर्ता)]
[खेळू लागलेले काय?-मुले (कर्म)]
2.बाळ दोन घास जेवून घे. 
[जेवून घेणारा कोण?-बाळ (कर्ता)]
[जेवून घेतलेले काय?-घास (कर्म)]

■ Trick : वाक्याच्या शेवटी जी क्रियापद आहे, त्याच क्रियापदावरून वाक्यातील कर्ता व कर्म ठरवणे. 
(ती संयुक्त क्रियापद असो की मुख्य क्रियापद असो, विचार करायचा नाही.)

     

-----------------------------------------------

भाग B - PYQ चा मास्टर सराव

••• प्रकरण आधारित ALL old PYQ •••

🔰 सराव नं.(1) - आकडेवारी आधारित

🔰 सराव नं.(2) - व्याख्या आधारित

🔰 सराव नं.(3) - उदाहरण आधारित

🔰 MPSC : राज्यसेवा (गट अ) PYQ

🔰 MPSC : Combine (गट ब व क) PYQ

🔰 MPSC : तांत्रिकसेवा (इंजि,कृषी,वन) PYQ

🔰 म.पो. 2023 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2017 - 2021 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2011 - 2016 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2024 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2018 - 2023 पर्यंतचे PYQ

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव