प्रकरणचे नाव - वर्णमाला, वर्णउच्चार, वर्णदंड व जोडाक्षरे

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव

Rathod Sir - online अधीकारी study point

भाग A - स्मार्ट नोट्स

(■) राज्यातील सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी - स्मार्ट नोट्स

विषयचे नाव - मराठी व्याकरण

प्रकरणचे नाव - वर्णमाला, वर्णउच्चार, वर्णदंड व जोडाक्षरे

(■))--------● अभ्यासक्रम (अ) ●--------((■)
प्रकरण (1) - मराठी : वर्णमाला

(A) वर्णांची मांडणी व आकडेवारी

1. वर्ण म्हणजे काय?

■ आपल्या तोंडावाटे निघणाऱ्या मूलध्वनींना आपण वर्ण असे म्हणतो. 
उदा. अ, आ, इ, ...... क्, ख्, ग्, .........क्ष्, ज्ञ्.
□ हे मूलध्वनी हवेत विरतात व नाहीसे होतात. ते नष्ट होऊ नयेत म्हणून आपण लिहून ठेवतो.
□ भाषा वाक्यांनी बनते, वाक्ये शब्दांनी बनते, शब्द अक्षरांनी बनते, अक्षर वर्णांंनी बनते.
उदाहरणार्थ -:
□ वाक्य - मुलांनी खरे बोलावे.
□ शब्द - मुलांनी, खरे, बोलावे.
□ अक्षर - मु, लां, नी, ख, रे, बो, ला, वे.
□ वर्ण - म्+उ, ल्+आ+अं , न्‌+ई, ख्+अ, र्+ए, ब्‌+ओ, ल्+आ, व् + ए.
□ वर्णमालेत वर्णांची विभागणी तीन गटात केली जाते.
□ 1. स्वर, 2. स्वरादी, 3. व्यंजन

2. वर्णांची मांडणी

■ शासननिर्णय 2009 नुसार महाराष्ट्र शासनाने स्वीकारलेली 52 वर्णांची वर्णमाला. (मराठीत एकूण 52 मुळाक्षरे आहे.)

■ स्वर (14)  
○ अ , इ , उ , ऋ , लृ ........... (5) र्‍हस्व
○ आ , ई , ऊ ..................... (3) दिर्घ
○ ए , ऐ , ओ, औ ............... (4) संयुक्त (उच्चार दीर्घ)
○ ॲ , ऑ. ......................... (2) इंग्रजी

■ स्वरादी (2)  
○ अं (अनुस्वार), अ: (विसर्ग)

■ व्यंजन (36 ← आज, 34 ← पूर्वी)
(खालील पाच वर्ग / कठोर वर ट्रिक : कचाट्यात पाय)
(............................ मृदू वर ट्रिक : गंजडे दाब)
○ क् , ख् ,....... ग्, घ् ,......... ङ्, ..…….. (क-वर्ग)
○ च् , छ् ,....... ज् , झ् ,........ ञ् , ......... (च-वर्ग)
○ ट् , ठ् ,........ ड् , ढ् ,......... ण्‌ , .......... (ट-वर्ग)
○ त् , थ् ,........ द् , ध् ,......... न्‌ , .......... (त-वर्ग)
○ प् , फ् ,....... ब् , भ्‌ ,......... म् , .......... (प-वर्ग)
....(10)........…(10)..........(5).. (25) स्पर्श व्यंजने
..|कठोर| ..... |मृदू| .. |अनुनासिक|  
○ य् , र् , ल् , व्‌ ..........…..... (4) अर्धस्वर  
○ श् , ष् , स्‌, ...................... (3) उष्मे  
○ ह् ................................... (1) महाप्राण
○ ळ् .................................. (1) स्वतंत्र (द्रविडीयन)
○ क्ष् , ज्ञ् .......................….. (2) संयुक्त व्यंजने

3. वर्णांची आकडेवारी

■ शासन निर्णय 2009 पूर्वी पारंपारिक / एकंदर / मूळ संस्कृत मराठी वर्णमालेत एकूण 50 किंवा 48 वर्ण होते.
□ शासन निर्णय 2009 नूसार आज (आधुनिक) मराठी वर्णमालेत एकूण 52 वर्ण आहेत.

■ स्वराची एकूण आकडेवारी
○ मूळ पासून आज पर्यंत मराठी वर्णमालेमध्ये एकूण 14 स्वर आहेत.

■ स्वरादीची एकूण आकडेवारी
○ मूळ पासून आज पर्यंत मराठी वर्णमालेत एकूण 2 स्वरादी आहेत.

■ व्यंजनाची एकूण आकडेवारी
○ शासन निर्णय 2009 पूर्वी मराठी भाषेत एकूण 34 व्यंजने होते.
○ शासन निर्णय 2009 नूसार आज मराठी भाषेत एकूण 36 व्यंजने आहेत.

(B) वर्णांचे प्रकार व उजळणी

1. वर्णांचे मुख्य तीन प्रकार व व्याख्या

# वर्णमालेत वर्णांचे मुख्य तीन प्रकार मानतात.
□ 1. स्वर, 2. स्वरादी, 3. व्यंजन 

■ 1. स्वर - म्हणजे काय?
□ ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जिभेच्या मुखातील कोणत्याही अवयशी स्पर्श न होता तोंडावाटे जे ध्वनी बाहेर पडतात, त्यांना स्वर असे म्हणतात. (किंवा)
□ वर्णमालेतील ज्या अक्षरांचा उच्चार मुखातील जीभ, ओठ, दात, कंठ, तालू अशा अवयवांना स्पर्श न करता स्वतंत्रपणे श्वासाद्वारे होतो, अशा अक्षरांना “ स्वर ” असे म्हणतात.

■ 2. स्वरादी - म्हणजे काय?
□ ज्या वर्णांचा उच्चार करताना या वर्णांच्या अगोदर स्वर येतो. त्यांना " स्वरादी " असे म्हणतात.
□ अनुस्वार (अं) व विसर्ग (अः) यांचा उच्चार करताना या वर्णांच्या अगोदर स्वर येतो, म्हणून त्यांना " स्वरादी " असे म्हणतात.

■ 3. व्यंजन - म्हणजे काय?
□ ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जिभेच्या मुखातील अवयशी स्पर्श होऊन तोंडावाटे जे ध्वनी बाहेर पडतात, त्यांना व्यंजन असे म्हणतात. (किंवा)
□ वर्णमालेतील ज्या अक्षरांचा उच्चार मुखातील जीभ, ओठ, दात, कंठ, तालू अशा अवयवांना स्पर्श करून स्वतंत्रपणे श्वासाद्वारे न होता, बाहेर पडतात अशा अक्षरांना “ व्यंजन ” असे म्हणतात.

2. वर्णांचे प्रकार स्वर व व्यंजन यातील फरक

■ स्वर स्वतंत्र उच्चाराचे असतात. हे दाखविण्यासाठी त्यांचा पाय मोडून लिहित नाही.
उदा. अ, आ, इ, ई, उ, ऊ,........
□ व्यंजने अपूर्ण उच्चाराचे असतात. हे दाखविण्यासाठी त्यांचा पाय मोडून लिहितात.
उदा. क्, ख्, ग्, घ्, ड्, च्,........
□ स्वर मुळातच अक्षर असतो.
उदा. अक्षर → अ = अ .......(स्वर)
□ व्यंजनांना अक्षरत्व येण्यासाठी व्यंजनात स्वर मिसळणे गरजेचे असते.
उदा. अक्षर → क = क् + अ .....[ क् (व्यंजन), अ (स्वर) ]
□ स्वर व्यंजनांच्या शेवटी मिसळून व्यंजनांना , अक्षरत्व प्राप्त करून देण्याचे कार्य करतो.
□ व्यंजनात स्वर मिळवला, की अक्षर बनते.
□ व्यंजने ही अपूर्ण उच्चारांची असल्याने त्यांचा "पाय मोडून" लिहितात. त्यात स्वर मिळवल्यास मात्र ती पाय मोडून लिहिली जात नाहीत.
□ उच्चार पूर्ण होण्यासाठी व्यंजने स्वरांवर अवलंबून असतात; म्हणून त्यांना "परवर्ण" किंवा "स्वरान्त" असे म्हणतात.
□ संस्कृतमध्ये व्यंजनांना " हल्‌ " तर स्वरांना " वाच्‌ " असे म्हणतात
□ स्वरांचा उच्चार आपल्या तोंडावाटे सहज व स्वतंत्रपणे होतो. स्वतंत्रपणे म्हणजे दुसऱ्या कोणत्याही वर्णाच्या साहाय्यावाचून होतो. व  ज्यांचा स्वतंत्रपणे उच्चार करता येत नाही, त्यांना व्यंजने म्हणतात.  
□ स्वरांचा उच्चार करताना हवेचा मार्ग अडवलेला नसतो.
□ स्वरांचा उच्चार प्रवाही असतो, त्यामुळे तो लांबविता येतो
□ व्यंजनांचा उच्चार मात्र प्रवाही नसतो. 
□ व्यंजनांचा उच्चार पूर्ण व स्पष्ट करण्यासाठी शेवटी स्वराचे साहाय्य घ्यावे लागते.
□ स्वर हे पूर्ण उच्चाराचे वर्ण आहेत.
□ व्यंजने ही अपूर्ण उच्चारांची आहेत.

(C) स्वरांचे प्रकार व उजळणी

# मराठी स्वरांचे एकूण प्रकार

■ स्वरांचे एकूण प्रकार 
□ 1. स्वरच्या उच्चारावरून स्वरांचे चार प्रकार पडतात. 
१) ऱ्हस्व स्वर 
२) दीर्घ स्वर 
३) संयुक्त स्वर 
४) इंग्रजी स्वर 
□ 2. स्वरच्या उच्चार स्थानांवरून स्वरांचे दोन प्रकार पडतात. 
१) सजातीय स्वर 
२) विजातीय स्वर

1. ऱ्हस्व स्वर

■ अ, इ, उ, ऋ, लृ या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ (कालावधी) लागतो ; म्हणून त्यांना ऱ्हस्व स्वर असे म्हणतात. 
□ या स्वरांचा उच्चार आखूड होतो. 
□ " लृ " हे र्‍हस्व स्वर लुप्त होण्याच्या मार्गावर आहे. (" लृ " वर्णाचा वापर नाहीसा झाला आहे.)
□ ऱ्हस्व स्वर एकूण पाच आहे. ( अ, इ, उ, ऋ, लृ )

2. दीर्घ स्वर

■ आ, ई, ऊ या स्वरांचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ (कालावधी) लागतो ; म्हणून त्यांना दीर्घ स्वर म्हणतात. 
□ या स्वरांचा उच्चार लांबट होतो. 
□ दीर्घ स्वर एकूण तीन आहे. ( आ, ई, ऊ )

3. संयुक्त स्वर

■ दोन स्वर एकत्र येऊन बनलेल्या स्वरांना संयुक्त स्वर असे म्हणतात. 
□ ए, ऐ, ओ, औ हे स्वर इतर दोन स्वर मिळून बनल्याने त्यांना संयुक्त स्वर म्हणतात. 
□ संयुक्त स्वर दीर्घ उच्चाराचे असतात. 
□ संयुक्त स्वर एकूण चार आहे. ( ए, ऐ, ओ, औ ) 
□ ए, ऐ, ओ, औ हे संयुक्त स्वर आहेत. ते पुढीलप्रमाणे तयार झाले आहेत. 
१) ए = अ + इ / ई 
२) ऐ = आ + इ / ई 
३) ओ = अ + उ / ऊ 
४) औ = आ + उ / ऊ
□ संयुक्त स्वर मिळून मराठीत एकूण दीर्घ स्वर सात आहे : आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ

4. इंग्रजी स्वर

■ ॲ,ऑ हे इंग्रजीतून मराठीत आलेले स्वर आहेत. 
□ इंग्रजी स्वर एकूण दोन आहे. ( ॲ, ऑ )

5. सजातीय व विजातीय स्वर

■ सजातीय स्वर  
□ एकाच उच्चार स्थानांतून निघणाऱ्या स्वरांना सजातीय स्वर असे म्हणतात.  
□ उदाहरणार्थ -:  
१) अ - आ  
२) इ - ई  
३) उ - ऊ 

■ विजातीय स्वर  
□ भिन्न उच्चार स्थानांतून निघणाऱ्या स्वरांना विजातीय स्वर असे म्हणतात.  
□ उदाहरणार्थ -:  
१) अ - इ  
२) अ - उ  
३) उ - ई  
४) इ - ऊ 

■ सजातीय व विजातीय स्वरांविषयी   
□ दोन सजातीय स्वरांपासून एकच दीर्घ स्वर तयार होतो.  
□ दोन विजातीय स्वर एकत्र आल्यास संयुक्त स्वर तयार होतो.  
□ दोन संयुक्त स्वर एकमेकांत मिसळत नाहीत.

(D) स्वरादीचे प्रकार व उजळणी

# मराठी स्वरादीचे एकूण प्रकार

■ स्वरादीचे एकूण प्रकार  
□ स्वरादीचे दोन प्रकार पडतात.  
१) अनुस्वार (अं)  
२) विसर्ग (अः)

1. अनुस्वार (अं)

■ एखाद्या अक्षरावर अनुस्वार दिल्यास अगोदर त्या अक्षराचा उच्चार करावा लागतो व मग अनुस्वाराचा उच्चार होतो. 
□ अनुस्वाराला लगेच मागून आलेला उच्चार किंवा दुसऱ्यावर स्वार होणारा असेसुद्धा म्हणतात. 
□ अं चे अनुस्वार व अनुनासिक असे दोन उच्चार होतात. 
□ स्पष्ट व खणखणीत उच्चाराला अनुस्वार म्हणतात. 
□ अस्पष्ट व ओझरत्या उच्चारांना अनुनासिक असे म्हणतात.   
□ उदा. गंगा, घंटा ,शंकर

2. विसर्ग (अः)

■ विसर्ग म्हणजे मुक्त होणे होय. " अः " चा उच्चार करताना हवेचा विसर्ग होतो; म्हणून या वर्णाला विसर्ग म्हणतात. 
□ विसर्गाचा उच्चार " ह " या वर्णाला झटका देऊन, उच्छवास सोडून केलेल्या उच्चारासारखा आहे.
□ विसर्ग याचा अर्थ श्वास सोडणे होय.
□ विसर्गाचा उच्चार करण्यापूर्वीसुद्धा एखाद्या स्वराचा आधार घ्यावाच लागतो. 
उदा. दुःख
□ दुःख ( द् + उ + विसर्ग ) या शब्दात विसर्गाचा उच्चार करण्यापूर्वी " उ " या स्वराचा आधार घ्यावा लागत आहे.

(E) व्यंजनाचे प्रकार व उजळणी

# मराठी व्यंजनाचे एकूण प्रकार

■ व्यंजनाचे एकूण सहा प्रकार पडतात.  
1. स्पर्श व्यंजने ; स्पर्श व्यंजनाचे तीन उपप्रकार आहेत.
(अ) कठोर  
(ब) मृदू  
(क) अनुनासिके / पर-सवर्ण  
2. अर्धस्वर / अंतस्थ व्यंजने  
3. उष्मे / घर्षक व्यंजने  
4. महाप्राण व्यंजने ( + अल्पप्राण )  
5. द्रविडीयन / स्वतंत्र व्यंजने  
6. संयुक्त व्यंजने

1. स्पर्श व्यंजने

■ स्पर्श व्यंजने एकूण 25 आहेत.  
□ "क्, ख्‌" पासून "भ्‌, म्" पर्यंतच्या व्यंजनांना स्पर्श व्यंजने असे म्हणतात.  
□ फुफ्फुसांतील हवा तोंडावाटे बाहेर पडताना जीभ, कंठ, तालू, दात, ओठ या अवयवांना स्पर्श करते तेव्हा हे वर्ण उच्चारले जातात, म्हणून त्यांना स्पर्श व्यंजने म्हणतात. 

■ स्पर्श व्यंजनाचे तीन उपप्रकार 
अ) कठोर (स्पर्श व्यंजने) 
ब) मृदू (स्पर्श व्यंजने) 
क) अनुनासिके / पर-सवर्ण (स्पर्श व्यंजने) 

■ अ) कठोर (व्यंजने) 
□ ज्या व्यंजनांत उच्चाराची तीव्रता दिसून येते, ती कठोर व्यंजने समजली जातात. 
□ कठोर व्यंजनांनाच श्वास किंवा अघोष वर्ण म्हणतात. 
□ क्, ख्‌, च्‌, छ्, ट्‌, ठ्, त्‌, थ्‌, प्‌, फ्‌ यांचा उच्चार करावयास कठीण असल्यामुळे त्यांना कठोर व्यंजने म्हणतात. 
□ श्, ष्‌, स्‌ या वर्णांचाही कठोर वर्णांत समावेश होतो.  
□ एकूण कठोर व्यंजने 13 आहेत. ( वरील 10 + 3) 

■ ब) मृदू (व्यंजने) 
□ तुलनेने ज्यांचा उच्चार सौम्य, कोमल किंवा मृद्दू होतो, त्यांना मृदू व्यंजने म्हणतात. 
□ मृदू व्यंजनांनाच नाद किंवा घोष वर्ण असे म्हणतात. 
□ ग्, घ्‌, ज्‌, झ्, ड्, ढ्, द, ध्‌, ब्‌, भ्‌ या व्यंजनांचा उच्चार करावयास सोपा असल्यामुळे त्यांना मृदू व्यंजने म्हणतात. 
□ य्, र्‌, ल्‌, व्‌, ह्, ळ्‌ तसेच सर्व स्वर, स्वरादी, अनुनासिके या वर्णांचासुद्धा मृदू वर्णांत समावेश होतो.
□ एकूण मृदू व्यंजने 16 आहेत. ( वरील 10 + 6) 

■ क) अनुनासिके / पर-सवर्ण
□ ङ्, ञ्, ण्‌, न्‌, म्‌ या वर्णांचा उच्चार जिभेचा तोंडातील इतर भागाना स्पर्श होण्याव्यतिरिक्त नाकातूनही होतो; म्हणून त्यांना अनुनासिक असे म्हणतात. 
□ अनुनासिके अनुस्वाराच्या ऐवजी वापरता येतात, म्हणून त्यांना " पर-सवर्ण " असे म्हणतात.
□ एकूण अनुनासिके 5 आहेत.

2. अर्धस्वर / अंतस्थ (व्यंजने)

■ य्, र्‌, ल्‌, व्‌ यांची उच्चारस्थाने अनुक्रमे इ, ऋ, लृ, उ या स्वरांच्या उच्चार स्थानांवरच असल्याने या व्यंजनांचा वरील स्वरांशी निकटचा संबंध आहे; म्हणून त्यांना अर्धस्वर म्हणतात. 
□ य्, र्‌, ल्‌, व्‌ यांची उच्चारस्थाने अनुक्रमे इ, ऋ, लृ, उ या स्वरांच्या उच्चारस्थानां सारखीच आहेत. 
□ संधी होताना या स्वरांच्या जागी वरील व्यंजने किंवा व्यंजनांच्या जागी हे स्वर येतात. 
□ अर्धस्वर ही मृदू व्यंजने आहेत. 
□ अर्थस्वर स्पर्श व्यंजने व उष्मे यांच्या मध्ये येतात; म्हणून त्यांना अंत:स्थ म्हणतात. 
□ अर्थस्वर एकूण 4 आहेत.(य्, र्‌, ल्‌, व्‌)

3. उष्मे / घर्षक (व्यंजने)

■ श्, ष्‌, स्‌ यांना उष्मे म्हणतात. या वर्णांचा उच्चार करताना घर्षणामुळे उष्णता निर्माण होते. त्यामुळे त्यांना उष्मे (घर्षक) असे म्हणतात. 
□ श्, ष्, स्‌ यांना उष्मे किंवा घर्षक असे म्हणतात. 
□ यांचा समावेश कठोर वर्णांमध्ये होतो. 
□ या वर्णांना सीत्कार असे सुद्धा म्हणतात. 
□ उष्मे / घर्षक एकूण 3 आहेत. (श्, ष्, स्‌)

4. महाप्राण (व्यंजन)

■ “ह” या वर्णाचा उच्चार करताना फुफ्फुसातील हवा तोंडावाटे जोराने बाहेर फेकली जाते, म्हणून त्याला महाप्राण असे म्हणतात.
□ अशा “ह्” मिसळून झालेल्या वर्णांना महाप्राण वर्ण म्हणतात.
□ वर्णमालेत महाप्राण एकूण 1 आहेत. ( ह )
□ उच्चारानुसार महाप्राण एकूण 14 आहेत.
□ ख्‌, घ्‌, छ्, झ्, ठ्, ढ्, थ्‌, ध्, फ्, भ्‌, श्‌, ष्‌, स्‌ या वर्णात "ह" प्रमाणे मोठ्या प्रमाणात वायू बाहेर पडतो म्हणून त्यांना महाप्राण म्हणतात. 
□ मराठीतील जो वर्ण इंग्रजीत लिहिताना H अक्षर वापरावे लागते. त्या सर्व वर्णांना महाप्राण म्हणतात. बाकीचे अल्पप्राण आहेत. 
उदा. ख - KH (महाप्राण), क - K (अल्पप्राण) 
अपवाद - स्‌ (S) महाप्राण, च्‌ (CH) अल्पप्राण 

■ अल्पप्राण या वर्णात “ह” ची छटा नसते. 
□ क्, ग्, ङ्, च्, ज्‌, ञ्, ट्‌, ड्‌, ण्, त्, द्, न्‌, प्‌, ब्‌, म्‌, य्‌, र्‌, ल, व्‌, ळ्‌ हे अल्पप्राण आहे.

5. संयुक्त व्यंजने

■ “ क्ष् , ज्ञ् ” या संयुक्त व्यंजनांचाही आधुनिक वर्णमालेत समावेश होतो. 
□ संयुक्त व्यंजने एकूण 2 आहेत. (क्ष् , ज्ञ् )

6. द्रविडीयन वर्ण (व्यंजन)

■ "ळ्" हा स्वतंत्र वर्ण किंवा द्रविडीयन भाषा गटातील वर्ण मानला जातो. 
□ "ळ्‌" हे मृदू व्यंजन आहे.
□ द्रविडीयन / स्वतंत्र वर्ण एकूण 1 आहेत. (ळ)

(■))--------● अभ्यासक्रम (ब) ●--------((■)
प्रकरण (2) - मराठी : वर्णउच्चार व वर्णदंड

(A) वर्णाचे नाव व वर्णउच्चार स्थाने

A1. कंठ्य वर्ण (पडजिभेजवळील जागा)

■ जिभेचा मागील भाग हा वर उचलून पडजिभेच्या पुढील भागाला म्हणजे कंठाला स्पर्श करताना ज्या वर्णाचा उच्चार होतो, त्यांना कंठातून निघणारे म्हणून "कंठ्य वर्ण" असे म्हणतात.
□ कंठ म्हणजे गळा. 
□ पडजिभेच्या पुढील कोमल तालूचा जो भाग आहे त्याला कंठ असे म्हणतात.
□ अ, आ + अ: (विसर्ग) - ही स्वर कंठ्य वर्ण आहेत. 
□ क्‌, ख्‌, ग्‌, घ, ङ्, ह्‌ - ही व्यंजने कंठ्य वर्ण आहेत.
● Trick -: कंठाची : " हाक "

A2. तालव्य वर्ण (जेथे चिंच चघळतो ती जामा)

■ जिभेचे पाते कठोर तालूला लावून ज्या वर्णाचे उच्चार होतात, त्यांना तालव्य वर्ण असे म्हणतात.
□ वरच्या दातांच्या मागील बाजूच्या भागापासून कंठापर्यंत जिभेच्या वरच्या बाजूस जो घुमटाकार भाग आहे त्याला तालू असे म्हणतात. 
□ इ, ई - ही स्वर तालव्य वर्ण आहेत. 
□ च्‌, छ्, ज्‌, झ, ञ्, य्‌, श्‌ - ही व्यंजने तालव्य वर्ण आहेत.
● Trick -: ताल : " यशीच "

A3. ओष्ठ्य वर्ण (ओठ)

■ खालच्या व वरच्या ओठांचा उपयोग करून जे वर्ण आपण उच्चारतो, त्यांना ओष्ठ्य वर्ण असे म्हणतात. 
□ ओष्ठ म्हणजे ओठ. 
□ उ, ऊ - ही स्वर ओष्ठ्य वर्ण आहेत. 
□ प्, फ्‌, ब्‌, भ्, म् - ही व्यंजने ओष्ठ्य वर्ण आहेत.
● Trick -: ओठांची : " उप "

A4. मूर्धन्य वर्ण (कंठ व तालू यांच्यामधील जागा)

■ जे वर्ण उच्चारताना आपल्या जिभेचा शेंडा या मूर्धेला जाऊन भिडतो, त्यांना मूर्धन्य वर्ण असे म्हणतात.
□ तालू व कंठ यांच्या मधल्या भागाला मूर्धा असे म्हणतात.
□ ऋ - हा स्वर मूर्धन्य वर्ण आहेत.
□ ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्‌, र्‌, ष्‌, ळ्‌ - ही व्यंजने मूर्धन्य वर्ण आहेत.
● Trick -: मूर्धा : " ऋटरषळ "

A5. दंत्य वर्ण (दात)

■ जे वर्ण उच्चारताना आपल्या जिभेचे टोक वरच्या दातांच्या मागच्या बाजूस टेकते, त्यांना दंत्य वर्ण असे म्हणतात. 
□ लृ - हा स्वर दंत्य वर्ण आहेत. 
□ त्‌, थ्‌, द्, ध्‌, न्‌, ल्‌, स्‌ - ही व्यंजने दंत्य वर्ण आहेत.
● Trick -: दातांची : " लृत लस "

B1. दंततालव्य वर्ण (दात आणी तालू)

■ कठोर तालूचा दातांकडील फुगीर व खरबरीत असा जो भाग आहे. त्याला वर्त्स म्हणतात. इथे उच्चारल्या जाणाऱ्या ध्वनींना "वर्त्स्य ध्वनी" असे म्हणतात. यांनाच दंततालव्य वर्ण असे म्हणतात.
□ हा दात व तालू यांच्यामधील भाग होय.
□ च्‌, छ्, ज्‌, झ - ही व्यंजने दंततालव्य वर्ण आहेत.
● Trick -: च वर्ग - झ पर्यंतच (अपूर्ण)
दात आणि तालू मध्ये : " झ " येते

B2. दंतौष्ठ्य वर्ण (दात आणि ओठ)

■ व् - हा व्यंजन दंतौष्ठ्य वर्ण आहेत.
● Trick -: दात आणि ओठ मध्ये : " व " येतो.

B3. कंठतालव्य वर्ण (कंठ आणि तालू)

■ ए, ऐ, ॲ - ही स्वर कंठतालव्य वर्ण आहेत.
● Trick -: ऐ - आरान्त स्वर

B4. कंठौष्ठ्य वर्ण (कंठ आणि ओठ)

■ ओ, औ, ऑ - ही स्वर कंठौष्ठ्य वर्ण आहेत.
● Trick -: ओ - आरान्त स्वर

B5. नासिक्य वर्ण (नाकातील भाग)

■ अं (अनुस्वार) - हा स्वर नासिक्य वर्ण आहेत.

○ फरक : तालव्य व दंततालव्य (व्यंजन)

■ फरक : तालव्य व दंततालव्य (व्यंजन)
□ तालव्य (तालू) ---------> (7 = 4+3)
→च् , छ् , ज् , झ् , + ञ् , य , श.
□ दंततालव्य (दंत + तालू) -> (4)
→च् , छ् , ज् , झ् .

(B) वर्णातील दंडाचे वर्गीकरण

1. मध्ये उभा दंड असणारी व्यंजने

■ क् , फ्‌ → एकूण 2 वर्ण आहेत.

2. शेवटी उभा दंड असणारी व्यंजने

■ ख् , घ्, च् ,ज् , झ् , ञ् , त् , थ् , ध् , न् , प् , ब् , भ् , म् , य् , व् , ष् , स् → एकूण 18 वर्ण आहेत.

3. शेवटी स्वतंत्र उभा दंड असणारी व्यंजने

■ ग्, ण्, श्‌ → एकूण 3 वर्ण आहेत.

4. अर्धा दंड असणारी आणि अर्धी होऊ शकणारी व्यंजने

■ छ्, ल्, ळ्‌ → एकूण 3 वर्ण आहेत.

5. अर्धा दंड असणारी पण अर्धी होऊ न शकणारी व्यंजने

■ ट् , ठ् , ड् , ढ् , द् , ह्‌ → एकूण 6 वर्ण आहेत.

6. दंड नसलेले व्यंजने

■ र्‌ → एकूण 1 वर्ण आहेत.

(■))--------● अभ्यासक्रम (क) ●--------((■)
प्रकरण (3) - मराठी : जोडाक्षरे व अ-कारविल्हे

(A) वर्णांचे : जोडाक्षरे

1. जोडाक्षराची व्याख्या

■ ज्या अक्षरात दोन किंवा अधिक व्यंजने प्रथम एकत्र येऊन शेवटी त्यात एक स्वर मिसळतो त्यास जोडाक्षर म्हणतात. 
□ जोडाक्षरात क्रमाने प्रथम व्यंजन येते. नंतर शेवटी स्वर येते. 
□ जोडाक्षर म्हणजे = दोन किंवा अधिक व्यंजने + स्वर

2. जोडाक्षरे लिहिण्याच्या पद्धती

■ अ) उभी पद्धत (ठ्ठ ) 
□ एकावर एक अक्षरे लिहिली जातात. 
□ उदा. विठ्ठल 

■ ब) आडवी पद्धत (ल्ल ) 
□ एकापुढे एक अक्षरे लिहिली जातात. 
□ उदा. दिल्ली
□ " र्‌ " या व्यंजनाची जोडाक्षरे लिहिण्याच्या चार पद्धती आहेत. (PSI मुख्य 2013, STI मुख्य 2012)
उदा. र्‍य, र्य, प्र, ट्र

3. काही महत्त्वाचे जोडाक्षर

1. श्र = श् + र् + अ 
2. क्ष = क् + ष् + अ 
3. ज्ञ = द् + न् + य् + अ 
4. त्र = त् + र् + अ 
□ ऋ , लृ हा जोडाक्षर नाही. हे स्वर आहेत. 
□ उदा. पृथ्वी = प् + ऋ + थ् + व् + ई 
पृ = प् + ऋ ( पृ हा अक्षर आहे. जोडाक्षर नाही.) 
□ उदा. क्लृप्ती = क् + लृ + प् + त् + ई 
क्लृ = क् + लृ ( क्लृ हा अक्षर आहे. जोडाक्षर नाही.)

4. दोन किंवा अधिक वर्ण मिसळून तयार होणारे

■ व्यंजन + स्वर = अक्षर 
उदा. क् + अ = क 
□ स्वर + स्वर = संयुक्त स्वर 
उदा. आ + उ = ओ 
□ व्यंजन + व्यंजन = संयुक्त व्यंजन 
उदा. म् + ह् = म्ह् 
□ व्यंजन + तेच व्यंजन = द्वित्त 
उदा. क् + क् = क्क् 
□ व्यंजन + व्यंजन + स्वर = जोडाक्षर 
उदा. ब् + द् + अ = ब्द

(B) वर्णांचे : अ-कारविल्हे

1. वर्णांचे अकारविल्हे (क्रमीक मांडणी)

■ वर्णमालेतील वर्णांच्या क्रमाने मांडणी असणे म्हणजे अक्षरांचा अकारविल्हे होय.  
□ अ (१) ,आ (२) ,इ (३),......., ह (४९), ळ (५०), क्ष (५१) , ज्ञ (५२)  
□ डावीकडून -> उजवीकडे अक्षरांच्या क्रमानूसार मांडणी करणे म्हणजे वर्णमालेतील अक्षरांचा अकारविल्हे होय. 
□ खालील शब्दाचे अकारविल्हेनुसार क्रमीक मांडणी 
अ) तितिक्षा → ( त् , इ , त् (३२) , इ ,क्ष् ,आ )  
ब) तिळतीळ → ( त् , इ , ळ् (५०) , अ ,त् ,ई ,ळ् ,अ )  
क) तिरीमिरी → ( त् , इ , र् (४३) , ई ,म् ,इ ,र् ,ई )  
अकारविल्हेनुसार शब्दांचा क्रम → अ, क, ब

-----------------------------------------------

भाग B - PYQ चा मास्टर सराव

••• प्रकरण आधारित ALL old PYQ •••

🔰 सराव नं.(1) - आकडेवारी आधारित

🔰 सराव नं.(2) - व्याख्या आधारित

🔰 सराव नं.(3) - उदाहरण आधारित

🔰 MPSC : राज्यसेवा (गट अ) PYQ

🔰 MPSC : Combine (गट ब व क) PYQ

🔰 MPSC : तांत्रिकसेवा (इंजि,कृषी,वन) PYQ

🔰 म.पो. 2023 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2017 - 2021 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2011 - 2016 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2024 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2018 - 2023 पर्यंतचे PYQ

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव