प्रकरणचे नाव - शब्दशक्ती, रस व वृत्ते

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव

Rathod Sir - online अधीकारी study point

भाग A - स्मार्ट नोट्स

(■) राज्यातील सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी - स्मार्ट नोट्स

विषयचे नाव - मराठी व्याकरण

प्रकरणचे नाव - शब्दशक्ती, रस व वृत्ते

(■))--------● अभ्यासक्रम (अ) ●--------((■)
प्रकरण (1) - मराठी : शब्दशक्ती

(A) शब्दशक्ती व्याख्या व उजळणी

1. शब्दशक्ती म्हणजे काय?

■ शब्दांच्या अंगी वेगवेगळ्या अर्थछटा असणारे अर्थ व्यक्त करण्याची जी शक्ती असते, तिला "शब्दशक्ती" असे म्हणतात. 
○ म्हणजे  शब्दाच्या अंगी अर्थ प्रकट करण्याची जी शक्ती असते, तिला "शब्दशक्ती" असे म्हणतात. 
□ शब्दशक्ती तीन प्रकाची आहे.
→ १. अभिधा 
→ २. व्यंजना 
→ ३. लक्षणा 

2. शब्दशक्तीच्या मुख्य प्रकारची उजळणी व फरक

---------------------------------------------------
■ 1. अभिधा - शब्दशक्ती 
---------------------------------------------------
□ एखादा शब्द उच्चारल्यावर त्याचा जो रूढ व सरळ समाजमान्य एकच अर्थ निघतो, या शब्दांच्या शक्तीस "अभिधा" असे म्हणतात.
○ एखादा शब्द उच्चारल्याबरोबर त्याचा एक शब्दशः सरळ व रूढ अर्थ समजतो व तो अर्थ लोकांनी संकेताने ठरलेला असतो त्याला "अभिद्या" असे म्हणतात. 
○ या शक्तीच्या सहाय्याने निर्माण होणारा अर्थ म्हणजे "वाच्यार्थ" होय. 
● Trick -: शब्द उच्चारल्यावर मूळ वस्तू, पदार्थ डोळ्यासमोर येतो.  
□ उदाहरणार्थ 
१. मी एक लांडगा पाहिला. (लांडगा = जंगलातील एक प्राणी) 
२. माजघरात साप निघाला. (साप = एक सरपटणारा प्राणी) 
३. ससा हा चपळ प्राणी आहे. (ससार =जंगलातील एक प्राणी) 
---------------------------------------------------
■ 2. व्यंजना - शब्दशक्ती
---------------------------------------------------
□ मूळ अर्थाला बाधा न आणता दुसरा अर्थ व्यक्त करण्याची जी शब्दाची शक्ती असते तिला "व्यंजना" असे म्हणतात. 
○ या शक्तीच्या सहाय्याने निर्माण होणारा अर्थ म्हणजे "व्यंगार्थ" होय.
○ मूळ अर्थाचा उपयोग दुसऱ्या अर्थनेसुध्दा केला जातो. ( व्यंग दाखविणे, नावे ठेवणे तसेच द्विअर्थाने वापरलेले शब्द यात मोडतात.)
● Trick -: एकच शब्द अनेक अर्थाने वापरणे.
□ उदाहरणार्थ 
१. गुरे घरी घेऊन जाण्याची वेळ आली. 
२. अभ्यासाची वेळ झाली. 
३. काम संपविण्याची वेळ झाली.
४. चोरी करण्यासाठी पूर्व तयारीची वेळ झाली.
५. समाजात वावरणारे असले साप ठेचून काढले पाहिजे.
६. त्याने केलेल्या चुकीमुळे त्याचे आता बारा वाजतील. 
७. सूर्य अस्ताला गेला. 
---------------------------------------------------
■ 3. लक्षणा - शब्दशक्ती
---------------------------------------------------
□ ज्या शब्दशक्तीमध्ये शब्दांचा मूळ अर्थ लक्षात न घेता, त्याच्याशी सुसंगत असा दुसराच अर्थ घ्यावा लागतो ती शब्दशक्ती "लक्षणा" असते. 
○ शब्दाचा मूळ अर्थ न घेता, त्याला साजेसा जो दुसरा अर्थ घेतला जातो, त्याला “लक्षणा” म्हणतात. 
○ या शक्तीच्या सहाय्याने निर्माण होणारा अर्थ म्हणजे "लक्ष्यार्थ" होय. 
● Trick -: शब्दांचा मूळ अर्थ लक्षात न घेता, त्याच्याशी सुसंगत असा दुसराच अर्थ घेणे.
□ उदाहरणार्थ 
१. आम्ही ज्वारी खातो. 
२. चला, पानावर बसा. 
३. हत्ती आमच्या घरावरून गेला. 
४. आम्ही गहू खातो. 
५. नवरा विचारतो, काय कोकिळा कशी आहेस?

3. शब्दशक्तीचे प्रकार ओळखण्याची Trick

---------------------------------------------------
■ अभिधा (वाच्यार्थ) - Tricky नियम 
---------------------------------------------------
□ सरळ समाजमान्य अर्थ. 
१. मी एक साप पाहिला. 
२. आमच्याकडे एक अमेरिकन कुत्रा आहे. 
३. बाबा जेवायला बसले. 
४. घरात फार जळवा झाल्या आहेत. 
५. आम्ही गहू खरेदी केला. 
---------------------------------------------------
■ व्यंजना (व्यंगार्थ) - Tricky नियम 
---------------------------------------------------
□ दुसऱ्याला नावे ठेवणे. 
१. समाजातील असले साप ठेचलेच पाहिजेत.
२. भुंकणारे कुत्रे चावत नसतात. 
३. निवडणुका आल्या,की कावळ्याची कावकाव सुरू होते. 
४. समाजातील असल्या जळवा वेळीच नष्ट केल्या पाहिजेत. 
५. घड्याळाचे पाचचे ठोके दिले. 
---------------------------------------------------
■ लक्षणा (लक्ष्यार्थ) - Tricky नियम 
---------------------------------------------------
□ हे कसे शक्य आहे? 
१. बाबा ताटावर बसले. 
२. घरावरून हत्ती गेला.
३. आम्ही आजकाल ज्वारी खातो. 
४. सूर्य बुडाला.
५. पानिपतावर सव्वा लाख बांगडी फुटली.

(B) अभिधा शब्दशक्तीचे प्रकार व उजळणी

1. रुढी - अभिधा शब्दशक्ती

■ या शब्दाला रुढीने मिळालेला फक्त एकच अर्थ असतो.
□ या शब्दाचे अवयव पडत नाहीत तसेच व्युत्पत्तीही सांगता येत नाही. तसेच हे शब्द अभेद्य असतात.
□ उदाहरणार्थ 
१. त्याने हत्ती पाहिला.
२. मी पाय धुतले.

2. योग - अभिधा शब्दशक्ती

■ ज्या शब्दाची उगम व व्युत्पत्ती सांगता येते तसेच शब्दाला एकच मूळ अर्थ असतो त्याला योग असे म्हणतात.
□ उदाहरण -: मी भारतीय आहे.
→ वरील वाक्यात भारतीय शब्दाला स्वत:चा स्वतंत्र असा एकच अर्थ आहे, शिवाय भारत हा मूळ शब्द सुद्धा सांगता येतो.

3. योगरुढी - अभिधा शब्दशक्ती

■ ज्या शब्दाची व्युत्पत्ती सांगत्ता येते व रुढीने एकच विशिष्ट अर्थ प्राप्त झालेला असतो त्यास “योगरुढ” म्हणतात.
□ उदाहरणार्थ 
१. खग 
○ या शब्दात "ख" म्हणजे "आकाश" तर "ग" म्हणजे "गमण करणारा" अशी व्युत्पत्ती सांगता येते. त्याचबरोबर "खग" या शब्दाला रुढीने "पक्षी" हा एकच अर्थ प्राप्त झालेला आहे.

(C) व्यंजना शब्दशक्तीचे प्रकार व उजळणी

1. शाब्दी - व्यंजना शब्दशक्ती

■ एकाच शब्दाचे दोन अर्थ होतात. 
○ शाब्दी व्यंजनाला "श्लेषमूल व्यंजना" असे ही म्हणतात. 
□ उदाहरणार्थ 
१. श्रीकृष्ण नवरा मी नवरी. (वधू) 
२. शिशुपाल नवरा सी न-वरी. (लग्न न करणे)

2. अर्थी - व्यंजना शब्दशक्ती

■ या प्रकारात शब्दाच्या मूळ अर्थाबरोबर वेगळा अर्थसुद्धा व्यक्त होतो. 
□ उदाहरणार्थ 
१. घड्याळाने पाचचे ठोके दिले.
○ वरील वाक्यात पाच वाजने हा मूळ अर्थ आहे. याशिवाय चहाची वेळ झाली, मुलाला शाळेतून आणण्याची वेळ झाली, शाळा सुटण्याची वेळ झाली, काम संपविण्याची वेळ झाली. असे वेगवेगळे अर्थ व्यक्ती परत्वे घेतले जातात.

(D) लक्षणा शब्दशक्तीचे प्रकार व उजळणी

1. निरुढा - लक्षणा शब्दशक्ती

■ या प्रकारात मूळ अर्थ न घेता वेगळा परंतु रुढीने प्राप्त झालेला अर्थ घेतला जातो. 
□ उदाहरणार्थ 
१. कोल्हापूर शूर आहे. 
○ या वाक्यात शहर नसून तेथील मानसे शूर आहेत हा अर्थ रुढीनुसार घेतला जातो.

2. प्रयोजनवती - लक्षणा शब्दशक्ती

■ प्रयोजनवती लक्षणाचे या शब्दशक्तीचे दोन प्रकार पडतात.   
(अ) गौणी लक्षणा  
(ब) शुद्धा लक्षणा 
---------------------------------------------------
■ (अ) गौणी लक्षणा   
---------------------------------------------------
○ जेव्हा उपमान आणि उपमेय यांच्यातील गुणसाधर्म्य दर्शविले जाते तेव्हा “गौणी लक्षणा” ही शब्दशक्ती असते.   
□ उदाहरणार्थ   
१. चंद्र - मुख पाहूण मन झाले प्रसन्न.  
○ दिलेल्या वाक्यात चंद्र व मुख हे वेगळे घटक आहेत. यात मुख हे उपमेय असून चंद्र हे उपमान आहे. जसे चंद्राला पाहूण मन प्रसन्न होते तसेच मुख पाहूणही मन प्रसन्न होते. येथे गुणाचे साध्यर्म्य आहे. 
---------------------------------------------------
■ (ब) शुद्धा लक्षणा   
---------------------------------------------------
○ या प्रकारात गुणसमानतेशिवाय इतर पद्धतीने लक्षार्थ ग्रहण केला जातो.   
□ उदाहरणार्थ   
१. भारत क्रिकेटच्या सामन्यात पाकिस्तानशी जिंकला.   
○ या वाक्यात खेळाडू जिंकले असा अर्थ आहे. 

■ शुद्धा लक्षणा शब्दशक्तीचे तीन उपप्रकार पडतात. 
1. उपादान लक्षणा   
2. लक्षण लक्षणा   
3. सारोपा लक्षणा 

● (1) उपादान लक्षणा   
□ या प्रकारात मूळ अर्थाला पूर्ण बाधा येत नाही.   
वाच्यार्थ लक्षार्थाबरोबर उपस्थित असतो.   
□ उदाहरणार्थ   
१) मनचावर अनेक पांढऱ्या टोप्या बसल्या आहेत.  
○ या वाक्यात पांढऱ्या टोप्या घातलेले लोक असा अर्थ होतो म्हणजेच पांढऱ्या टोप्या हा अर्थसुद्धा उपस्थित आहे. 

● (2) लक्षण लक्षणा   
○ येथे मूळ अर्थाला पूर्ण बाधा येते व पूर्णत: वेगळाच अर्थ घेतला जातो.   
□ उदाहरणार्थ   
१. पोटात कावळे ओरडायला लागले   
○ याचा अर्थ पूर्णत: वेगळा भूक लागली असा घेतला जातो. 

● (3) सारोपा लक्षणा 
○ एका घटकावर दुसऱ्या घटकाचा आरोप केला जातो.   
□ उदाहरणार्थ   
१. सीता गाय आहे.   
○ दिलेल्या वाक्यात सीतेवर गाईचा आरोप केला आहे; म्हणजे सीता गाईसारखी गरीब व साधी आहे.

(■))--------● अभ्यासक्रम (ब) ●--------((■)
प्रकरण (2) - मराठी : रस व काव्य गुण

(A) मराठीतील रस, स्थायीभाव व काव्य गुण (उजळणी)

1. साहित्यातील : रस व एकूण संख्या

■ एखाद्या उत्कृष्ट काव्यातून त्यातील चव व गोडी आपण अनुभवतो. याला " रस " असे म्हणतात.

■ रस एकूण ९ (नऊ) प्रकारचे आहेत. 
१) शृंगार २) वीर ३) करुणा ४) रौद्र ५) हास्य 
६) भयानक ७) बीभत्स ८) अद्भूत व ९) शांत

2. साहित्यातील : स्थायीभाव व एकूण संख्या

■ प्रत्येक माणसाच्या अंतःकरणात काही भावना कायमच्या वास करीत असतात. (प्रेम, रागावणे, हसणे, दुःख) या स्थिर व शाश्‍वत भावनांना " स्थायीभाव " असे म्हणतात.

■ स्थायीभाव ९ (नऊ) प्रकारचे आहेत.
१) रती २) उत्साह ३) शोक ४) क्रोध ५) हास्य 
६) भय ७) कंटाळा ८) विस्मय ९) शम (शांती) 
----------------------------------------------
मराठीतील रस ............. त्यांचे स्थायीभाव
----------------------------------------------
□ शृंगार .................…….... रती
□ वीर ..................……..... उत्साह
□ करूण ..............……..... शोक
□ हास्य .................…….... हास
□ रौद्र ...............……........ क्रोध
□ अद्भूत ................……... विस्मय
□ भयानक ............…….... भय
□ बिभत्स ............……..... जुगुप्सा, किसळ
□ शांत .................…….... शम (शांती)

3. साहित्यातील : काव्य गुण व एकूण संख्या

■ वाक्यात रस असला तर ते वाक्य अंत:करणाराला जाऊन भिडते त्यालाच " काव्य " म्हणतात.
□ श्लेष, प्रसाद, समता, माधुर्य, सुकुमारता अर्थव्यक्ती, उदारता, ओज, कांती, समाधी असे एकूण 10 काव्यगुण मानले जातात.

■ काव्याचे अती महत्त्वाचे ३ (तीन) गुण आहे. 
१. प्रसाद (सोपेपण) 
२. माधुर्य 
३. ओज (आवेश)

(B) मराठीत रसांचे नऊ प्रकार व उजळणी

1. शृंगार - रस

■ स्त्री-पुरुषांना एकमेकांबद्दल वाटणाऱ्या प्रेमातून, आकर्षणातून या रसाची निर्मिती होते.
□ शृंग म्हणजे कामवासना.

■ उदाहरणार्थ 
१. डोळे हे जुलमी गडे रोखुनि मज पाहु नका. 
२. सहज सख्या एकदाच येई सांजवेळी.
३. या कातर वेळी पाहिजेस तू जवळी.

2. वीर - रस

■ पराक्रम, शौर्य, धीरोदात्त प्रसंग यांच्या वर्णनांतून किंवा लोकांची भावना अन्यायाविरुद्ध पेटवताना वीररस निर्माण होतो. 
□ पोवाडे, समरगीते, गर्जा, जयजयकार, क्रांती यात वीररस पाहायला मिळते.

■ उदाहरणार्थ 
१. जिंकू किंवा मरू, भारतभूच्या शत्रूसंगे युद्ध आमुचे सुरू. 
२. उठा राष्ट्रवीर हो, सज्ज व्हा उठा चला. 
३. गर्जा जयजयकार, क्रांतिचा, गर्जा जयजयकार.

3. करुण - रस

■ शोक, दुःख, वियोग, संकट यांतून हा रस निर्माण होतो. 
□ हृदयद्रावक अशा गोष्टींच्या वर्णनांत हा रस आढळतो.

■ उदाहरणार्थ 
१. आई म्हणोनि कोणी, आईस हाक मारी. 
२. पोर खाटेवर मृत्युच्याच दारा.
३. हे कोण बोलले बोला? राजहंस माझा निजला.

4. रौद्र - रस

■ चीड किंवा राग या भावनेतून हा रस निर्माण होतो.

■ उदाहरणार्थ 
१. पाड सिंहासने दुष्ट ती पालथी.
२. सह्मगिरीतील वनराजांनो या कुहरांतुने आज पुढे 
रक्त हवे जर स्वतंत्रतेला रक्ताचे पडतील सडे.
३. खबरदार जर टाच मारुनी जाल पुढे चिंधड्या उडवीन राई राई एवढ्या.

5. हास्य - रस

■ विसंगती, असंबद्ध भाषण, व्यंगदर्शन, विडंबन, चेष्टा यांच्या वर्णनातून हा रस निर्माण होतो. 
□ आकार, वेष, भाषण, कृती, परिस्थिती यांमधील चमत्कृतिजनक विसंगती यातून उत्पन्न होणारा व हसावयास लावणारा रस म्हणजे हास्यरस.

■ उदाहरणार्थ 
१. परटा, येशिल कधि परतून? 
२. उपास मज लागला, सखेबाई, उपास मज लागला.

6. भयानक - रस

■ भीती या भावनेतून हा रस निर्माण होतो. 
□ युद्ध, मृत्यू, सूड, राक्षस, स्मशान इत्यादींच्या वर्णनांतून हा रस आढळतो.

■ उदाहरणार्थ 
१. त्या ओसाड माळावर, दाट सावलीच्या पिंपरणीखाली तो अगदी एकटा होता आणि रात्र अमावस्येची होती.

7. बीभत्स - रस

■  किळस, वीट, तिटकारा, कंटाळा या भावनांचे वर्णन केलेले असते, तेथे बीभत्स रस निर्माण होतो.

■ उदाहरणार्थ 
१. शी ! शी ! तोंड अती अमंगळ, असे आधीच हे शेंबडे, आणि काजळ ओघळे वरूने हे, त्यातुनिही हे रडे ! 
२. ही बोटे चघळीत काय बसले हे राम रे लाळ ही!

8. अद्‌भुत - रस

■  आश्चर्यचकित करणारे वर्णन, कल्पनेच्या पलीकडील विश्‍व जिथे वर्णन केलेले असते तेव्हा अद्‌भुत रस निर्माण होतो. 
□ पऱ्यांच्या कथा, अरेबियन नाइट्स, अलिबाबा व चाळीस चोर, जादृच्या गोष्टी यांसारख्या आश्चर्यकारक गोष्टींच्या वर्णनांतून हा रस आढळतो.

■ उदाहरणार्थ 
१. आटपाटनगरात दुधाचे तळे, तळ्याच्या काठी पेढ्यांचे मळे.
२. झाडावरती चेंडू लटकले शेतामधुनी बॅटी म्हणाल, ते ते सारे होते, उणे न कोठे काही.

9. शांत - रस

■ परमेश्वर विषयक भक्ती, सत्पुरुषांची संगती, देवालय, वा आश्रम यांच्या परिसरातील वातावरण यांच्या वर्णनातून निर्मिती होते.  
□ आरत्या, भूपाळ्या, ज्ञानेश्वरांचे पसायदान यात शांत रस आढळतो.  
□ शांतरसाचा निर्माता :  अभिनवगुप्त (काश्मिरी पंडित)   
□ मराठीत निर्माता : ज्ञानेश्वरांनी सर्वप्रथम या रसाची निर्मिती केली.

■ उदाहरणार्थ  
१. घनश्याम सुंदरा श्रीधरा अरुणोदय झाला.  
२. उठि गोपालजी, जाइ धेनूकडे, पाहती सौंगडे वाट तूझी.  
३. आता विश्वात्मर्के देवें । येणें वाग्यज्ञें तोषावे ॥ तोषोनि मज द्यावें । पसायदान हे ॥

(B) मराठीत काव्याचे तीन गुण व उजळणी

1. प्रसाद - काव्य गुण

■ ज्या गीतातून काव्याची सरळ, साधी व चटकन समजणारी सोपी रचना व्यक्त होतो त्याला “ प्रसाद काव्य गुण ” असे म्हणतात.
□ प्रसाद म्हणजे सोपेपणा.

■ उदाहरणार्थ 
१. जग हे बंदिशाळा, कुणी येथे भला चांगला.
२. हिरवे हिरवे गार गालिचे, हरित तृणाच्या मखमालीचे.

2. माधुर्य - काव्य गुण

■ ज्या गीतातून गोडवा, मधुरता, कोमलता व मनाला भूरळ पडेल असा गुण व्यक्त होतो त्याला “ माधुर्य काव्य गुण ” असे म्हणतात.
□ माधुर्य म्हणजे काव्यातून व्यक्त होणारा गोडवा.

■ उदाहरणार्थ
१. आज गोकुळात रंग खेळतो हरी राधिके, जरा जपून जा तुझ्या घरी.

3. ओज - काव्य गुण

■ ज्या गीतातून जोरदारपणा किंवा ठासून स्तुती करणे असा गुण व्यक्त होतो त्याला “ ओज काव्य गुण ” असे म्हणतात.
□ ओज या शब्दाचा अर्थ जोरदारपणा किंवा आवेश असा घेतला जातो.
□ या काव्यरसातून वीर, रौद्र, जोरकसपणा व्यक्त होतो.

■ उदाहरणार्थ 
१. कडकडा फीड नभ, उडव उडू मक्षिका.
२. झटकून टाक ती राख, नव्याने जाग, पेटू दे आग, डोळ्याने फुटू दे अंगार भडक रक्तात जागू दे भवानी माता.

(■))--------● अभ्यासक्रम (क) ●--------((■)
प्रकरण (3) - मराठी : वृत्ते

(A) वृत्तांची व्याख्या व उजळणी

1. वृत्त म्हणजे काय? व वृत्तरचना

2. वृत्तांचे वर्गीकरण करणारे घटक

3. वृत्तांचे मुख्य तीन प्रकार व उजळणी

(B) वृत्तांचे तीन प्रकार

1. मात्रा वृत्त व उजळणी

2. अक्षरगण वृत्त व उजळणी

3. छंद वृत व उजळणी

-----------------------------------------------

भाग B - PYQ चा मास्टर सराव

••• प्रकरण आधारित ALL old PYQ •••

🔰 सराव नं.(1) - आकडेवारी आधारित

🔰 सराव नं.(2) - व्याख्या आधारित

🔰 सराव नं.(3) - उदाहरण आधारित

🔰 MPSC : राज्यसेवा (गट अ) PYQ

🔰 MPSC : Combine (गट ब व क) PYQ

🔰 MPSC : तांत्रिकसेवा (इंजि,कृषी,वन) PYQ

🔰 म.पो. 2023 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2017 - 2021 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2011 - 2016 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2024 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2018 - 2023 पर्यंतचे PYQ

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव