प्रकरणचे नाव - अलंकार

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव

Rathod Sir - online अधीकारी study point

भाग A - स्मार्ट नोट्स

(■) राज्यातील सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी - स्मार्ट नोट्स

विषयचे नाव - मराठी व्याकरण

प्रकरणचे नाव - अलंकार

(■))--------● अभ्यासक्रम ●--------((■)

(A) भाषेच्या अलंकाराची व्याख्या व उजळणी

1. भाषेचे अलंकार म्हणजे काय?

■ भाषेला शोभा आणून तिच्या सौंदर्यात भर पाडणाऱ्या गुणधर्माला “भाषेचे अलंकार” असे म्हणतात. 
□ भाषेला शोभा आणणारा किंवा भाषेचे सौंदर्य वाढविणारा गुण म्हणजे अलंकार होय.

■ अलंकाराचे मुख्य दोन प्रकार  
1) शब्दालंकार 
2) अर्थालंकार

2. भाषेच्या अलंकाराचे दोन प्रकार व उजळणी

■ शब्दालंकार 
□ वाक्यातील शब्दामुळे किंवा शब्दातील अक्षररचनेमुळे भाषेच्या ओळी वाचताना नाद निर्माण होऊन भाषेला शोभा येते, त्यास "शब्दालंकार" असे म्हणतात. 
□ हे अलंकार शब्दाच्या चमत्कृतीजनक "रचनेमुळे" निर्माण होतात. 
□ हे अलंकार शब्दांवर, त्यातील अक्षरे किंवा स्वरांसहित व्यंजन समूहावर आधारलेले असतात.

■ अर्थालंकार 
□ वाक्यात किंवा कवितेच्या चरणात वापरलेल्या शब्दांमुळे त्या वाक्याच्या किंवा कवितेच्या चरणाच्या अर्थाचे सौंदर्य खुलून दिसते, त्यास "अर्थालंकार" असे म्हणतात.
□ हे अलंकार शब्दाच्या चमत्कृतीजनक "अर्थामुळे" निर्माण होतात. 
□ हे अलंकार शब्दांतून व्यक्त होणाऱ्या अर्थावर आधारित असतात.
□ अर्थालंकारात दोन वस्तूंची तुलना केलेली शब्दरचना असते.

3. भाषेच्या अलंकारांची चार प्रमुख अंग

■ 1. उपमेय 
□ ज्याची तुलना करावयाची आहे, ते किंवा ज्याचे वर्णन करावयाचे आहे, तो घटक. म्हणजेच “उपमेय” होय.

■ 2. उपमान 
□ ज्याच्याशी तुलना करावयाची आहे किंवा ज्याची उपमा दिली जाते, तो घटक. म्हणजेच “उपमान” होय.

■ 3. साधारण धर्म 
□ दोन वस्तूंत असणारा सारखेपणा किंवा दोन वस्तूंत असणारा समान गुणधर्म होय.

■ साम्यवाचक शब्द 
□  सारखेपणा दाखविण्यासाठी वापरला जाणारा शब्द. म्हणजेच “साम्यवाचक शब्द” होय.

☆ उपमेय आणि उपमान थोडक्यात 
□ उपमेय आणि उपमान या शब्दांसाठी "प्रकृत-अप्रकृत" किंवा "प्रस्तुत-अप्रस्तुत" अशा शब्दांचाही उपयोग केला जातो.
□ उपमेय : ज्याची तुलना करायची आहे, ते म्हणजे उपमेय होय. 
□ उपमान : ज्याच्याशी तुलना करायची आहे, ते म्हणजे उपमान होय. किंवा ज्याची उपमा दिली जाते तो घटक म्हणजे उपमान होय. 
उदा. हा आंबा साखरेसारखा सारखा गोड आहे.
( यात आंबा हे उपमेय आहे, तर साखर हे उपमान आहे. )
□ उपमेय : मूळ वस्तू.
□ उपमान : गुणाने अधिक असणारी वस्तू.
□ दोन वस्तूंची तुलना करताना मूळ वस्तूस “उपमेय” (किंवा प्रस्तुत/प्रकृत) तर ज्याच्याशी तुलना केली जाते, त्यास “उपमान” (किंवा अप्रस्तुत/अप्रकृत) असे म्हणतात.
□ विशेषण - उपमान  
□ विशेष्य - उपमेय 
उदा. तुझे मुख कमळासारखे सुंदर आहे.  
उपमेय : मुख - नाम 
उपमान : कमळ - विशेषण

(B) शब्दालंकाराचे तीन प्रकार

1. अनुप्रास - शब्दालंकार

■ जेव्हा एखाद्या वाक्यात किंवा कवितेच्या चरणात एका किंवा अधिक वर्णांची पुनरावृत्ती होऊन त्यातील नादामुळे जेव्हा त्याला सौंदर्य प्राप्त होते, तेव्हा “अनुप्रास” हा अलंकार तयार होतो.
□ वर्णाची पुनरावृत्ती ही (वाक्यत/चरणात) कोठेही (कोणत्याही ठिकाणी) होते.

■ उदाहरणार्थ 

1. पेटविले पाषाण पठारावरती शिवबांनी । 
गळ्यामध्ये गरिबांच्या गाजे संताची वाणी ।। 
□ वरील चरणात "प" या अक्षरांच्या पुनरावृत्तीमुळे नादसौंदर्य प्राप्त झाले आहे.

2. देवी दीनदयाळा ! दूर दृत दास, दुःख दूर दवडी शांतिच मज दे.....
□ वरील चरणात "द" या अक्षराच्या पुनरावृत्तीमुळे नादसौंदर्य प्राप्त झाले आहे.

3. स्थिर पल जल पल सलील,
हिरव्या तटि नावांचा कृष्ण मेळ खेळे. 
□ वरील ओळी वाचताना "ल" हे अक्षर पुनःपुन्हा आल्यामुळे म्हणजे "ल" या अक्षरांच्या पुनरावृत्तीमुळे नादसौंदर्य प्राप्त झाले आहे.

2. यमक - शब्दालंकार

■ जेव्हा कोणत्याही एक वा अनेक काव्यचरणात विशिष्टस्थानी (आरंभी, मध्ये किंवा अंती) एखादा वर्ण किंवा वर्णसमूह किंवा उच्चारात सारखे असलेले वेगवेगळे शब्द एकापुढे एक अथवा ठरावीक स्थानी/अंतराने येतात, तेव्हा त्यास "यमक" म्हणतात.

■ उदाहरणार्थ

1. सुर समस्त इच्या दृढनिश्‍चये आद्ययमक,
सुरस मस्त असे वदले स्वये.  
(चरणाच्या आरंभी येणारे यमक) 

2. मना सज्जना भक्तिपंथेची जावे । 
तरी श्रीहरी पाविजे तो स्वभावे ॥ 
(चरणाच्या शेवटी येणारे यमक) 

3. सुसंगती संदा घडो, सुजन वाक्‍य कानी पडो ।
कलंक मतिचा झडो, विषय सर्वथा नावडो ॥
(चरणाच्या मध्ये येणारे यमक)

3. श्र्लेष - शब्दालंकार

■ जेव्हा एकच शब्द वाक्यात किंवा कवितेच्या चरणात दोन भिन्न अर्थांनी वापरल्यामुळे शब्दचमत्कृती साधली जाऊन एकाच शब्दामुळे सौंदर्य प्राप्त होते, तेव्हा "श्लेष" हा अलंकार होतो. 
□ या अलंकारात एकच शब्द दोन अर्थांनी वापरला जातो.
□ एकाच शब्दामुळे त्या वाक्याचे अथवा काव्यपंक्तीचे दोन भिन्न अर्थ प्रत्ययास येतात.

● उदाहरणार्थ 
१) हे मेघा, तू सर्वांना जीवन देतोस. (आयुष्य / पाणी) 
२) मित्राच्या उदयाने कोणास आनंद होत नाही. (सखा / सूर्य) 
३) कुस्करु नका ही सुमने ॥ जरि वास नसे तिळ यास, तरी तुम्हास अर्पिली सु-मने ॥ (फुल / चांगली मने)

■ श्लेष अलंकाराचे दोन प्रकार

● 1. सभंग श्लेष 
□ शब्दाची फोड केल्यानंतर दोन अर्थ कळतात. 
□ उदाहरणार्थ 
1. कुस्करु नका ही सुमने ॥ जरि वास नसे तिळ यास, तरी तुम्हास अर्पिली सु-मने ॥
2. श्रीकृष्ण नवरा मी नवरी । 
शिशुपाल नवरा मी न-वरी ॥ 

● 2. अभंग श्लेष 
□ शब्दाची फोड न करताही दोन अर्थ कळतात.  
□ उदाहरणार्थ 
1. मित्राच्या उदयाने कोणास आनंद होत नाही. (मित्र-सखा, मित्र-सूर्य) 
2. बैल मेला पुरावा काय? (पुरावा - साक्ष, पुरावा - गाडणे, पुरणे)

■ श्लेष हा शब्दालंकार आहे व अर्थालंकारही आहे.

● 1. शब्दश्लेष 
□ एखाद्या वाक्यात ज्या शब्दाला दोन अर्थ असतात तो शब्द काढून त्या ठिकाणी त्याच अर्थाचा दुसरा शब्द ठेवल्यामुळे श्लेष नाहीसा झाला, तर तो “शब्दश्लेष” होय.
□ उदाहरणार्थ 
१. मित्राच्या उदयानं कोणाला आनंद होत नाही? 
२. हे मेघा, तू सर्वांना जीवत देतोस.
○ या उदाहरणांत मित्र व जीवन या शब्दांना दोनदोन अर्थ आहेत - (मित्र - सूर्य, स्नेही)( जीवन - पाणी, जगण्याची शक्ती), जर मित्रऐवजी त्याच अर्थाचे “दोस्त, सखा” हे शब्द ठेवले किंवा जीवनऐवजी त्याच अर्थाचे “पाणी, जल” हे शब्द ठेवले, तर त्यातील श्लेष नाहीसा होतो.

● 2. अर्थश्लेष 
□ एखाद्या वाक्यात समानार्थक शब्दाने श्लेष कायम राहिला तर तो “अर्थश्लेष” होय.
□ यामध्ये श्लेष विशिष्ट शब्दावर नव्हे तर त्यातील अर्थावर आधारित असतो. मूळ शब्द बदलून त्या अर्थाचा दुसरा शब्द वापरला तरी त्यातून दोन अर्थ निघतातच. म्हणजे श्लेष कायम राहतो.
□ उदाहरणार्थ 
१. तू मलिन, कुटिल, नीरस, जडहि पुनर्भवपणेहि कच साच.
○ यात “मलिन, कुटिल, नीरस, जड” हे शब्द बदलून त्याच अर्थाचे दुसरे शब्द वापरले, तरी श्लिषचा अर्थ नाहीसा होत नाही.

☆ वरील अलंकाराचे Tricky नियम

● अनुप्रास 
व्याख्या : एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती 
१. बालिश बहु बायकांत बडबडला ("ब" ची पुनरावृत्ती)
२. पेटविले पाषाण पठरावरती शिवबांनी ("प" ची पुनरावृत्ती)

● यमक 
व्याख्या : एक किंवा अनेक अक्षरे ठराविक ठिकाणी पुन्हा येतात.
१. सुसंगती सदा घडो, सुजन वाक्य कानी पडो।  
२. सदासर्वदा योग तुझा घडावा। तुझे कारणी देह माझा पडावा।

● श्लेष 
व्याख्या : एकच शब्द वाक्यात दोन अर्थाने वापरतात.
१. मित्राच्या उदयानं कोणाला आनंद होत नाही. 
२. हे मेघा, तू सर्वांना जीवत देतोस.

(C) तुलनेवर आधारीत ( अर्थालंकार )

1. उपमा - अर्थालंकार

■ दोन वस्तूंमधील साम्य चमत्कृतिपूर्ण रीतीने जिथे वर्णन केलेले असते, तिथे “उपमा” हा अलंकार होतो. 
□ उपमा अलंकारात एक वस्तू दुसऱ्या वस्तूसारखी आहे असे वर्णन असते. 
□ सारखेपणा दाखविल्याखेरीज उपमा होत नाही, म्हणून उपमा अलंकारात " सारखा, जसा, जसे, तसे, जेवि, सम, सदृश, गत, परी, समान, प्रमाणे,  तुल्य, वाणी, परीस ” यांसारखे साम्यवाचक शब्द येतात.

■ उदाहरणार्थ 
१. मुंबईची घरे मात्र लहान, कबुतरांच्या खुराड्यासारखी. 
२. आभाळागत माया तुझी, आम्हांवरी राहू दे ।
३. सावळाच रंग तुझा पावसाळी नभापरी.

2. उत्प्रेक्षा - अर्थालंकार

■ जेव्हा उपमेय म्हणजे जणू काही उपमानच आहे, अशी कल्पना केली जाते, तेव्हा “ उत्प्रेक्षा ” अलंकार होतो. 
□ म्हणजे ज्या दोन वस्तूंची आपण तुलना करतो त्यांतील एक ही जणू काही दुसरी वस्तूच आहे, अशी कल्पना केली जाते.
□ उत्प्रेक्षा म्हणजे कल्पना. 
□ उपमेय हे जणू उपमानच आहे, असे दर्शविण्यासाठी " जणू, जणूकाय, गमे, वाटे, भासे, की " यांसारखे साम्यवाचक शब्द वापरले जातात.

■ उदाहरणार्थ 
१. हा आंबा जणू साखरच !
२. त्याचे अक्षर जणूकाय मोतीच ! 
३. जाई आई संगे मळ्यात किंवा खळ्यात ही कन्या ।
साधी निसर्गसुंदर भासे ती देवता जाणो वन्या ॥

3. रूपक - अर्थालंकार

■ जेव्हा उपमेय आणि उपमान यांत भेद नसून दोन्ही अगदी एकरूप आहेत असे दर्शविले जाते तेव्हा " रूपक " अलंकार असे म्हणतात.
□ म्हणजे जेव्हा उपमेय व उपमान यांत एकरूपता आहे‌, ती भिन्न नाहीत, असे वर्णन जिथे असते, तिथे रूपक हा अलंकार असतो. 
□ या अलंकारात " प्रत्यक्ष, साक्षात, म्हणजे " या शब्दांचा उपयोग एकरूपता दर्शविण्यासाठी केला जातो.

■ उदाहरणार्थ 
१. लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा.
२. देह देवाचे मंदिर । आत आत्मा परमेश्वर ॥
(देह आणि देवाचे मंदिर हे वेगळे नसून ते एकरूप आहे.)
३. तिचा मुखचंद्रमा ।
(मुख आणि चंद्रमा हे वेगळे नसून ते एकरूप आहे.)

4. अपन्हुती - अर्थालंकार

■ जेव्हा उपमान हे उपमेयाचा निषेध करून ते उपमानच आहे, असे जेव्हा सांगते, तेव्हा " अपन्हुती " हा अलंकार होतो.  
□ म्हणजे उपमेय असूनही ते उपमेय नाही, तर उपमानच आहे असा बोध होतो. 
□ अपन्हुती याचा अर्थ " झाकणे, लपविणे " असा आहे. म्हणजे या अलंकारात उपमेय लपवून ते उपमानच आहे असे दर्शविले जाते.

■ उदाहरणार्थ  
१. न हे नयन, पाकळ्या उमलल्या सरोजातिल । 
( इथे डोळे हे डोळे नसून त्या कमळाच्या पाकळ्या आहेत, असे सांगतात) 
२. मानेला उचलीतो, बाळ मानेला उचलीतो । 
नाहि ग बाई, फणा काढुनि नाग हा डोलतो ॥
( इथे मान हे मान नसून ही नागाची फण आहेत, असे सांगतात) 
३. हे हृदय नसे, परी स्थंडिल धगधगलेले । 
४. हे ओठ कसले? हे दल गुलाबाचे ।

5. व्यतिरेक - अर्थालंकार

■ उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ आहे असे वर्णन केले असेल, तर " व्यतिरेक " हा अलंकार होतो. 
□ व्यतिरेक म्हणजे आधिक्य किंवा श्रेष्ठता.
□ या अलंकारात उपमानानंतर " हून " या शब्दाचा वापर होते. (कधी -  " उणे/णा, पेक्षा " या शब्दाचा वापर होते)

■ उदाहरणार्थ 
१. अमृताहूनि गोड नाम तुझे देवा.
( या वाक्यात परमेश्वराचे नाव हे उपमेय. त्याची तुलना अमृताच्या गोडीशी केली आहे.)
२. कर्ण उणा ठरावा इतका तो दानशूर होता. 
(या वाक्यात तो कर्णापेक्षाही दानशूर होता.) 
३. तू माऊलीहून मयाळ । चंद्राहूनि शीतळ ॥
४. सांज खुले, सोन्याहून पिवळे हे ऊन्न उडे.

6. अनन्वय - अर्थालंकार

■ जेव्हा उपमेयाची तुलना करण्यासाठी उपमानच मिळत नाही तेव्हा उपमेयाची तुलना उपमेयाशीच करावी लागते. त्यावेळी " अनन्वय " हा अलंकार होतो.
□ अनन्वय म्हणजे तुलना करण्याचा संबंधच नसणे.
□ या अलंकारात उपमेयाची तुलना दुसऱ्या कशाशीही होऊ शकत नाही. म्हणजे एखाद्या घटकाची तुलना त्याच्या स्वत:बरोबरच करणे.
□ उपमेय हेच उपमान असते. असे दर्शविण्यासाठी " च्यापरी, च्यासारखे, च्याइतका, यासम, त्यासम, अशी/तशी " या तुलनात्मक शब्दांचा वापर व उपमेयानंतर " च " हा उपमेयावर जोर देणारा शब्द वापरले जातात.

■ उदाहरणार्थ 
१. आहे ताजमहाल एक जगती तोच त्याच्यापरी.
२. झाले बहु, होतील बहु, आहेत हि बहु, परंतु यासम हाच.
३. आईसारखी आईच.
४. शकुंतले सारखी सौंदर्यवती तीच.

7. भ्रान्तिमान - अर्थालंकार

■ उपमानाच्या जागी उपमेयच आहे, असा भ्रम निर्माण होऊन तशी कृती घडली तर तिथे " भ्रान्तिमान " अलंकार होतो.  
□ रूपक अलंकारात उपमेय व उपमान यांत भेद नसून ती एकरूप आहेत, असे आपण मानतो. पण उपमानाच्या जागी उपमेयच आहे असा भ्रम निर्माण होऊन तशी काही कृती घडली, तर तिथे “ भ्रान्तिमान “ अलंकार असतो. 
□ या अलंकारात ” मानोनी, मानुनी, समजुनी, मानिला ” हे शब्द वापरात येतात.

■ उदाहरणार्थ  
१. पलाशपुष्प मानोनि शुकचंचू मध्ये अलि, 
तोही जांभूळ मानोनी, त्यास चोचीमध्ये धरी ॥   
२. शुभ्र चांदणे थाळीत पडते, दुध समजुनी मनी चाटते. 
३. आपल्यासाठी दोर गवाक्षी मानुनी तुलसीदास सर्पा पकडुनी चढुनि गेला प्रिय दर्शनास.

8. ससंदेह - अर्थालंकार

■ उपमेय कोणते व उपमान कोणते असा संशय निर्माण होऊन मनाची जी द्विधा अवस्था होते, त्या वेळी " ससंदेह " अलंकार होतो. 
□ भ्रान्तिमान अलंकारात उपमान हे उपमेय आहे असा जो भ्रम होतो तो निश्चित असतो. पण उपमेय कोणते व उपमान कोणते असा संदेह किंवा संशय निर्माण होऊन मनाची जी द्विधा अवस्था होते, त्या वेळी " ससंदेह " हा अलंकार असतो. 
□ ससंदेह अलंकारात अभेदाची कल्पना नसून ती विकल्पाची कल्पना असते. (हा की तो, अशी) 

■ उदाहरणार्थ 
१. हा दोरखंड की साप?
२. कोणता मानू चंद्रमा ? भूवरीचा की नभीचा.
३.चांदण्या रात्री गच्चीवर पत्नीच्या मुखाकडे पाहताना पतीला वाटले कोणता मानू चंद्रमा?

☆ वरील अलंकाराचे Tricky नियम

● उपमा     
व्याख्या : दोन भिन्न वस्तूंमधील साम्याचे वर्णन     
१. आभाळागत माया तुझी आम्हावर राहु दे.       
२. हा आंबा साखरेसारखा गोड आहे.      
३. समीधेचा वर्ण चंद्राप्रमाणे तेजस्वी होता.
(उदाहरणामध्ये “ गत, सारखी, परी, प्रमाणे ” हे शब्द येतात)

● उत्पेक्षा     
व्याख्या : उपमेय हे जणू काही उपमानच आहे अशी कल्पना केलेली असते.     
१. ती गुलाबी उषा म्हणजे परमेश्वराचे प्रेम जणू.       
२. बलाकमाला उडता भासे कल्प सुमनांची माळची ते. (उदाहरणामध्ये “ जणू, वाटे, गमे, भासे ” हे शब्द येतात.)

● रुपक     
व्याख्या : उपमेय व उपमान यांत एकरुपता असते.     
१. बाई काय सांगो । स्वामींची ती दृष्टी ।      
अमृताची वृष्टी । मज होय ।।     
२. लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा.     
३. देह देवाचे मंदिर     
(उदाहरणामध्ये एकरुपता असते.)

● अपन्हुती      
व्याख्या : उपमेयाचा निषेध करून ते उपमानच आहे असे वर्णन.     
१. हे हृदय नसे परी स्थंडिल धगधगलेले ॥     
२. हे ओठ कसले? हे दल गुलाबाचे ।     
३. न हे नयन, पाकळ्या उमलल्या सरोजातिल ।     
( इथे डोळे हे डोळे नसून त्या कमळाच्या पाकळ्या आहेत, असे सांगतात)      
४. मानेला उचलीतो, बाळ मानेला उचलीतो ।     
नाहि ग बाई, फणा काढुनि नाग हा डोलतो ॥     
( इथे मान हे मान नसून ही नागाची फण आहेत, असे सांगतात)    
(उदारणातील पहिल्या चरणात नकारदर्शक शब्द किंवा प्रश्नचिन्ह असते. व उपमेय लपवून ते उपमानच आहे असे दर्शविले जाते.)

● व्यतिरेक      
व्याख्या : उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ दाखविले जाते.     
१. अमृताहूनी गोड । नाम तुझे देवा ।।       
२. सांज खुले, सोन्याहून पिवळे हे ऊन पडे।     
(उदाहरणामध्ये “ हून, हूनी ” हे शब्द येतात.)

● अनन्वय     
व्याख्या : उपमेयाला दुसरी कशाचीच उपमा देता येत नाही. तेव्हा उपमेयाला उपमेयाचीच उपमा दिली जाते. 
१. आहे ताजमहाल एक जगती तो तोच त्याच्या परी। 
२. झाले बहु, होतिल बहु, आहेतही बहु,  परंतु यासम हाच ।
३. शिवाजी सारखा शूर शिवाजीच.  
४. आईसारखी आईच.     
(उदाहरणामध्ये तुलनात्मक शब्दांचा वापर व उपमेयानंतर " च " हा उपमेयावर जोर देणारा शब्द वापरले जातात.)

● भ्रांतीमान      
व्याख्या : उपमानाच्या जागी उपमेय आहे असा भ्रम तयार होवून त्यानुसार कृती घडते.     
१. पलाशपुष्प मानोनि शूकचंचू मध्ये अली तोही जांभूळ मानोनी त्यास चोचीमध्ये धरी       
२. काळोखात दोरीलाच साप समजणे.  
(उदाहरणामध्ये “ मानोनी, मानुनी, समजुनी, मानिला ” हे शब्द येतात.)

● ससंदेह      
व्याख्या : उपमेय कोणते व उपमान कोणते असा संभ्रम निर्माण होवून मनाची द्विधा अवस्था होते.      
१. कोणता मानू चंद्रमा? भूवरीचा की नभीचा?      
२. काळोखातच पाय पडे, दोरखंड की सर्प पुढे?  
(उदाहरणामध्ये “ हा की तो ” हे शब्द येतात.)

(D) स्वभावावर आधारीत ( अर्थालंकार )

1. अतिशयोक्ती - अर्थालंकार

■ जेव्हा कोणतीही एखादी कल्पना आहे, त्यापेक्षा खूप फुगवून सांगताना त्यातील असंभाव्यता अधिक स्पष्ट करून सांगितलेली असते, त्या वेळी “ अतिशयोक्ती ” हा अलंकार होतो.

■ उदाहरणार्थ 
१. ती रडली, समुद्रच्या समुद्र.
२. तुझे पाय असे भासतात, जणू हवेवर नाचतात. 
३. एकदा हत्तीने सुईच्या नाकातून उडी मारली, पण जवळच असलेल्या दुधाच्या पेल्यात पडून तो बुडून मेला.
४. दिवा लावला देवापाशी, उजेड पडला तुळशीपाशी.

2. स्वभावोक्ती - अर्थालंकार

■ जेव्हा एखादी वस्तू, प्राणी, घटना, व्यक्ती वा व्यक्तीच्या स्वभावाचे (हावभाव) अगदी जसेच्यातसे (हुबेहूब) वर्णन केले जाते. तेव्हा " स्वभावोक्ती " हा अलंकार होतो. 
□ अतिशयोक्ती अलंकाराच्या अगदी विरुद्ध असा स्वभावोक्ती हा अलंकार आहे. म्हणजे उपमेयाचे मूळ स्वभावाचे वर्णन कोणत्याही अतिरेकाशिवाय केलेले असते.

■ उदाहरणार्थ 
१. गालासान्निध्य गाल बिलगला । गळ्याभोवती हात चिमुकला ।। दुजा आईच्या पुसी नयनाला ।। 
(वरील पंक्तीस आईमुलाचे हुबेहूब वर्णन केलेले आहे.) 
२. गणपत वाणी विडी पितांना, चावायचा नुसतिच काडी; म्हणायचा अन्‌ मनाशीच की, ह्या जागेवर बांधिन माडी ॥
३. अंग वक्र, अधरि धरी पावा, गोपवेष हरि तोची जपावा, वाम बाहूवर गालही डावा ॥

3. चेतनगुणोक्ती - अर्थालंकार

■ निसर्गातील निर्जीव वस्तू सजीव आहेत अशी कल्पना करून त्या मनुष्याप्रमाणे वागतात किंवा कृती करतात, असे जिथे वर्णन असते, तिथे “ चेतनगुणोक्ती ” हा अलंकार असतो.

■ उदाहरणार्थ 
१. चाफा बोलेना, चाफा चालेना । चाफा खंत करी, काही केल्या फुलेना ॥
२. डोकी अलगद घरे उचलती । काळोखाच्या उशीवरुनी ॥
३. ती पाहा, सर्वांत मागे आपली मान उंचावून पाहणारी टेकडी । तिच्या पायाजवळून उड्या मारीत व गात जाणारा तो अवखळ झरा ॥

☆ वरील अलंकाराचे Tricky नियम

● अतिशयोक्ती 
व्याख्या : एखादी गोष्ट आहे त्यापेक्षा अधिक फुगवून सांगणे.
१. ती रडली समुद्रच्या समुद्र.
२. तुझे पाय असे भासतात, जणू हवेवर नाचतात.

● स्वभावोक्ती 
व्याख्या : एखाद्या गोष्टींचे हुबेहुब वर्णन करणे.
१. गालासान्निध्य गाल बिलगला । गळ्याभोवती हात चिमुकला ।। दुजा आईच्या पुसी नयनाला ।। 
(वरील पंक्तीस आईमुलाचे हुबेहूब वर्णन केलेले आहे.) 
२. गणपत वाणी विडी पितांना, चावायचा नुसतिच काडी; म्हणायचा अन्‌ मनाशीच की, ह्या जागेवर बांधिन माडी ॥

● चेतनागुणोक्ती 
व्याख्या : निसर्गातील निर्जीव वस्तू सजीव आहेत अशी कल्पना असणे.
१. चाफा बोलेना, चाफा चालेना । चाफा खंत करी, काही केल्या फुलेना ॥
२. डोकी अलगद घरे उचलती । काळोखाच्या उशीवरुनी ॥

(E) कारणावर आधारीत ( अर्थालंकार )

1. अन्योक्ती - अर्थालंकार

■ दुसऱ्याला उद्देशून बोलून आपले मनोगत व्यक्त करण्याच्या पद्धतीला " अन्योक्ती " असे म्हणतात. 
□ अन्योक्ती म्हणजे दुसऱ्याला उद्देशून केलेली उक्ती किंवा बोलणे.

■ उदाहरणार्थ 
१. येथे समस्त बहिरे बसतात लोक, का भाषणे मधुर तू करिशी अनेक, हे मूर्ख यासि किमपीहि नसे विवेक, रंगावरून तुजला म्हणतील काक.
□  या अलंकारात कवी प्रस्तुताबद्दल (ज्याला बोलायचे त्याच्याबद्दल) न बोलता अप्रस्तुतांना (इतरांना) उद्देशून बोलत असतो, म्हणून अन्योक्तीला "अप्रस्तुत प्रशंसा" असेही म्हणतात. 

2. व्याजोक्ती - अर्थालंकार

■ एखाद्या गोष्टीचे खरे कारण लपवून दुसरेच कारण देण्याचा जिथे प्रयत्न होतो, तिथे " व्याजोक्ती " हा अलंकार असतो. 
□ व्याजोक्ती म्हणजे खोटे बोलणे.

■ उदाहरणार्थ 
१. आठवण त्याची होता नेत्र पाणावती ।
सांगे परी मी कांदा कापत होती ॥
२. येता क्षण वियोगाचा पाणी नेत्रांमध्ये दिसे ।
डोळ्यांत काय गेले हे? म्हणुनी नयना पुसे ॥
३. काय गे बघशी मागे वळुनि वळुनि अशी? ।
विचारिता म्हणे, माझी राहिली पिशवी कशी? ॥

3. व्याजस्तुती - अर्थालंकार

■ बाहेरून स्तुती; पण आतून निंदा किंवा बाहेरून निंदा; पण आतून स्तुती असेल तर " व्याजस्तुती " अलंकार होतो.
□ व्याज म्हणजे - खोटे, कपट, ढोंग (खोटे कौतुक, खोटे खोटे स्तुतीने बोलणे)

■ उदाहरणार्थ 
१. पाहता पाणी सुटे, खाता दात तुटे । 
लाडू असा बरवा, सुगरण तू खरी ॥
२. होती वदनचंद्राच्या दर्शनाचीच आस ती । 
अर्धचंद्र तू द्यावा, कृपा याहून कोणती? ॥

4. असंगती - अर्थालंकार

■ जेव्हा एखाद्या घटनेचे कारण एका ठिकाणी आणि त्याचे कार्य दुसऱ्या ठिकाणी असे वर्णन केले जाते, तेव्हा " असंगती " हा अलंकार होतो. 
□ या अलंकारात ज्या गोष्टी एकत्र असायला हव्यात, त्या भिन्न ठिकाणी असल्याचे वर्णन पाहावयास मिळते.

■ उदाहरणार्थ 
१. बाळ तान्हुलं पडलं जमिनीवरी । 
जखम झाली त्याची मातेच्या काळजावरी ॥
२. काटा माझ्या पायी रुतला । 
शूल तुझ्या उरि कोमल का? ॥

☆ वरील अलंकाराचे Tricky नियम

● अन्योक्ती
व्याख्या :  एकाला उद्देशून दुसऱ्याला बोलणे. 
१. लेकी बोले, सुने लागे.
२. सरड्याची धाव कुंपणापर्यंत.

● व्याजोक्ती 
व्याख्या : खरे कारण लपवुन दुसरेच कारण देणे.
१. येता क्षण वियोगाचा पाणी नेत्रामध्ये दिसे ।
डोळ्यात काय गेले हे? म्हणूनी नयन पुसे ॥

● व्याजस्तुती
व्याख्या : वरवर स्तुती पण आतुन निंदा किंवा वरवर निंदा पण आतुन स्तुती असणे.
१. होती वदनचंद्राच्या दर्शनाचीच आसं ती ।
अर्धचंद्रच तू द्यावा, कृपा याहून कोणती? ॥

● असंगती 
व्याख्या : कारण एका ठिकाणी आणि त्याचे कार्य दुसऱ्या ठिकाणी.
१. गुलाब माझ्या हृदयी फुलला ।
रंग तुझ्या गालावर खुलला ॥

(F) अन्य इतर ( अर्थालंकार )

1. दृष्टान्त - अर्थालंकार

■ एखाद्या विषयाचे वर्णन करून झाल्यानंतर ती गोष्ट पटवून देण्यासाठी त्याच अर्थाचा एखादा दाखला किंवा उदाहरण दिल्यास “ दृष्टान्त ” अलंकार होतो. 
□ या अलंकारामध्ये दृष्टान्तात सादृश्य असते; पण ते दाखविणारे साम्यवाचक शब्द नसतात. उपमेयमध्ये " जसा, जेवी, सम, सारख्या " हे शब्द असतात.

■ उदाहरणार्थ 
१. लहानपणात गोडवा असतो; परंतु मोठेपणात यातना असतात हे पटवून देण्यासाठी
" लहानपण देगा देवा मुंगी साखरेचा रवा । ऐरावत रत्न थोर । त्यासी अंकुशाचा मारा ॥ "
२. निवडी वेगळे क्षीर आणि पाणी ! राजहंस दोन्ही वेगळाली.
तुका म्हणे येथे पाहिजे जातीचे । येरागबाळाचे काम नोहे ॥
३. न कळता पद अग्नीवरी पडे । न करि दाह असे न कधी घडे । अजित नाम वदो भलत्या मिसे । सकळ पातक भस्म करीतसे ॥ 

2. विरोधाभास - अर्थालंकार

■ एखाद्या विधानात वरवर दिसायला विरोध आहे असे वाटते; पण वास्तविक तसा विरोध नसतो. अशा ठिकाणी " विरोधाभास " हा अलंकार असतो. 
□ बोलताना विरोध नसून केवळ विरोधाचा आभास असतो.

■ उदाहरणार्थ 
१. जरी आंधळी मी तुला पाहते.
२. सर्वच लोक बोलू लागले की कोणीच ऐकत नाही.
३. मरणात खरोखर जग असते. 

3. पर्यायोक्ती - अर्थालंकार

■ जेव्हा एखादी गोष्ट सरळ शब्दात न सांगता ती अप्रत्यक्षरीतीने पर्यायी शब्दांनी (आडवळणाने) सांगितली जाते, तेव्हा " पर्यायोक्त " हा अलंकार होतो. 
□ एखादी " अप्रिय, अशुभ, अमंग, बीभत्स " गोष्ट व्यक्त करण्यासाठी पर्यायोक्त अलंकाराचा वापर केला जातो.

■ उदाहरणार्थ 
१. मोहन सध्या सरकारचा पाहूणचार घेत आहे. (तुरुंगात आहे) 
२. काळाने त्याला आमच्यातून हिरावून नेले. (तो मेला) 
३. तू जे सांगतोस ती कल्पित कथा वाटते. (तू खोटे बोलतोस)

4. सार - अर्थालंकार

■ जेव्हा एखाद्या वाक्यातील कल्पना चढत्या क्रमाने मांडून शेवटी त्या कल्पनेचा उत्कर्ष किंवा अपकर्ष साधला जातो. तेव्हा " सार " हा अलंकार होतो.

■ उदाहरणार्थ 
१. आधीच मर्कट तशातही मद्य प्याला । झाला तशात जरि वृश्चिक दंश त्याला । झाली तयास तदनंतर भूतबाधा ।
चेष्टा वदू मग किती कपिच्या अगाधा ॥
( यात आधीच माकड, त्याचे दारू पिणे, त्यात त्याला विंचू चावणे व मग भूतबाधा होणे या माकडाच्या चेष्टा क्रमाक्रमाने इथे वाढत गेल्याचे दाखविले आहे. )
२. विद्येविना मती गेली । मतीविना नीती गेली । नीतिविना गती गेली । गतिविना वित्त गेले । वित्तविना शुद्र खचले । इतके अनर्थ एक अविद्येने केले ॥
३. काव्यात नाठके रम्य, नाटकांत शकुंतला ।
त्यामध्ये चवथा अंक, त्यातही चार श्लोक ते ॥

5. अर्थान्तरन्यास - अर्थालंकार

■ एखाद्या सामान्य विधानाच्या समर्थनार्थ विशेष उदाहरण किंवा विशेष उदाहरणावरून सामान्य सिद्धांत काढला जातो तेव्हा " अर्थान्तरन्यास " अलंकार होतो.
□ अर्थान्तर म्हणजे दुसरा अर्थ, न्यास म्हणजे शेजारी ठेवणे, एका अर्थाचा समर्थक असा दुसरा अर्थ त्याच्या शेजारी ठेवणे असा या अलंकाराचा अर्थ आहे.

■ उदाहरणार्थ 
१. कुत्र्याची शेपटी नळीत घातली, तरी ती वाकडीच राहणार
२. एका हाते कधितरि मुली वाजते काय टाळी? 
३. कठीण समय येता कोण कामास येतो ? 
४. जातीच्या सुंदरांना काहीही शोभते.

☆ वरील अलंकाराचे Tricky नियम

● दृष्टांत  
व्याख्या : एखादा विषय पटवून देण्यासाठी त्याच अर्थाचा दाखला देणे.  
१. लहानपण देगा देवा । मुंगी साखरेचा रवा ॥ 
२. नीचपणा बरवे देवा । न चले कोणाचाही हेवा॥

● विरोधाभास (विरोध) 
व्याख्या : वरवर दिसायला विरोध आहे, असे वाटते पण तसा तो नसतो. (दोन विरुद्ध अर्थाचे शब्द एकाच वाक्यात येतात.)  
१. जरी आंधळी मी तुला पाहते.    
२. जो पडेल तोच चढेल.

● पर्यायोक्ती  
व्याख्या : एखादी गोष्ट सरळ न सांगता आडवळणाने सांगते.  
१. मोहन सध्या सरकारचा पाहूणचार घेत आहे. (तुरुंगात आहे)  
२. काळाने त्याला आमच्यातून हिरावून नेले. (तो मेला)

● सार 
व्याख्या : कल्पना चढत्या क्रमाने मांडणे किंवा उतरत्या क्रमाने मांडणे. 
१. आधीच मर्कट तशातही मद्य प्याला । झाला तशात जरि वृश्चिक दंश त्याला । झाली तयास तदनंतर भूतबाधा । 
चेष्टा वदू मग किती कपिच्या अगाधा ॥ 
२. विद्येविना मती गेली । मतीविना नीती गेली । नीतिविना गती गेली । गतिविना वित्त गेले । वित्तविना शुद्र खचले । इतके अनर्थ एक अविद्येने केले ॥

● अर्थांतरन्यास  
व्याख्या : एखाद्या विशिष्ट गोष्टीवर सर्वसामान्य सिद्धांत सांगितला जातो. 
१. कुत्र्याची शेपटी नळीत घातली, तरी ती वाकडीच राहणार 
२. कठीण समय येता कोण कामास येतो? 

-----------------------------------------------

भाग B - PYQ चा मास्टर सराव

••• प्रकरण आधारित ALL old PYQ •••

🔰 सराव नं.(1) - आकडेवारी आधारित

🔰 सराव नं.(2) - व्याख्या आधारित

🔰 सराव नं.(3) - उदाहरण आधारित

🔰 MPSC : राज्यसेवा (गट अ) PYQ

🔰 MPSC : Combine (गट ब व क) PYQ

🔰 MPSC : तांत्रिकसेवा (इंजि,कृषी,वन) PYQ

🔰 म.पो. 2023 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2017 - 2021 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2011 - 2016 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2024 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2018 - 2023 पर्यंतचे PYQ

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव