प्रकरणचे नाव - विरामचिन्हे

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव

Rathod Sir - online अधीकारी study point

भाग A - स्मार्ट नोट्स

(■) राज्यातील सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी - स्मार्ट नोट्स

विषयचे नाव - मराठी व्याकरण

प्रकरणचे नाव - विरामचिन्हे

(■))--------● अभ्यासक्रम ●--------((■)

(A) विरामचिन्हेची व्याख्या व उजळणी

1. विरामचिन्हे म्हणजे काय?

■ मनुष्य बोलत असला म्हणजे त्याच्या आवाजाच्या चढउतारावरून त्याला काय म्हणायचे ते समजते. पण हेच लिहून दाखविले की बोलणाऱ्याच्या मनातला आशय कळत नाही. हा आशय पूर्णपणे कळावा व कोठे किती थांबावे हे समजण्यासाठी काही खुणा किंवा चिन्हे ठरविण्यात आली आहेत. त्याला विरामचिन्हे म्हणतात.
○ विरामचिन्हांमुळे वाक्‍य कोठे संपले, कोठे सुरू झाले की अपूर्ण आहे. अशा विविध गोष्टी कळतात. म्हणून विरामचिन्हांना लेखनात महत्त्व असते.
○ विरामचिन्हे इंग्रजी भाषेकडून मराठी भाषेत घेण्यात आलेला आहे. 

■ विरामचिन्हेचे दोन प्रकार 
1. विराम दर्शविणारी चिन्हे. (थांबावे)
→ पूर्णविराम, अर्धविराम, स्वल्पविराम,अपूर्ण विराम 
2. अर्थबोध करणारी चिन्हे. 
→ प्रश्‍नचिन्ह, उद्गारवाचक चिन्ह , अवतरण चिन्हे 

(B) विराम दर्शविणारी विरामचिन्हे

1. पूर्णविराम चिन्ह ( . )

■ नियम (1)- विधान किंवा वाक्य पूर्ण झाले हे दाखविण्यासाठी. 
□ उदाहरणार्थ 
१. सचिन क्रिकेट खेळतो. 
२. तो घरी गेला. 

■ नियम (2)- शब्दांचा संक्षेप / संक्षिप्त दाखविण्यासाठी अक्षरांपुढे पूर्णविराम देतात. 
□ उदाहरणार्थ 
१. B.A. (Bachelors of Arts)
२. भा.प्र.से. (भारतीय प्रशासकीय सेवा)

2. स्वल्पविराम चिन्ह ( , )

■ नियम (1)- चढ-उतार प्रमाणे थांबत-थांबत वाचताना स्वल्पविराम वापरतात.
□ उदाहरणार्थ 
१. गुरुजी आले, माझ्याकडे बघितले, किंचीत हसले, खुर्चीत बसले. 

■ नियम (2)- संबोधन दर्शविण्यासाठी स्वल्पविराम वापरतात. 
□ उदाहरणार्थ 
१. जगदीश, इकडे ये. 
२. मधू म्हणाली, “ इकडे ये.” 

■ नियम (3)- एकाच जातीचे अनेक शब्द लागोपाठ आल्यास स्वल्पविराम वापरतात.
□ उदाहरणार्थ
१. हुशार, जिद्दी, चिकाटी व मेहनती विद्यार्थी यशस्वी होतात. 
२. नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद इ. 
३. 1,2,3,4,...... 
४. मला कथा, नाटके, कादंबऱ्या आवडतात. 
५. हुशार, अभ्यासू, खेळकर व आनंदी मुले सर्वांना आवडतात. 

■ नियम (4)- "हे", "की" असे यासारख्या शब्दांनी दोन वाक्ये जोडताना स्वल्पविराम वापरतात.
□ उदाहरणार्थ 
१. त्याला वाटले, की आपण तिथे जायला हवे.

3. अर्धविराम चिन्ह ( ; )

■ नियम (1)- एखादा विचार पूर्ण होत असेल; परंतु वाक्‍य पूर्ण होत नसेल त्या ठिकाणी अर्धविराम वापरतात. 
□ उदाहरणार्थ 
१. हेमंत खूप खेळला; पण त्याला गाडी सापडली नाही. 

■ नियम (2)- दोन छोटी वाक्ये, उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेली असतात तेव्हा अर्धविराम वापरतात.
□ उदाहरणार्थ 
१. त्याने खूप अभ्यास केला; परंतु चांगले गुण मिळाले नाहीत.
२. ढग खूप गर्जत होते; पण पाऊस नाही.

4. अपूर्णविराम चिन्ह ( : )

■ नियम (1)- वाक्याच्या शेवटी तपशील द्यायचा असल्यास अपूर्णविराम वापरतात.
□ उदाहरणार्थ 
१. ही विद्यार्थ्यांनी आहे : राम, गणेश, किशन,..... 

■ नियम (2)- एखाद्या गोष्टीचा खुलासा करण्यासाठी, काही उदाहरणे किंवा दाखला देण्यासाठी अपूर्णविराम चिन्हाचा उपयोग करतात. 
□ उदाहरणार्थ 
१. पुढील क्रमांकाच्या विद्यार्थ्यांनी उभे राहा : १४, २०, २२, २५ 
२. पुढील क्रमांकाचे विद्यार्थी उत्तीर्ण झाले : १,८, १४,२७, ४०

(C) अर्थबोध करणारी विरामचिन्हे

1. प्रश्‍न चिन्ह ( ? )

■ नोट : प्रश्नार्थक वाक्याच्या शेवटी प्रश्‍नचिन्ह वापरतात.

■ नियम (1)- या चिन्हाचा उपयोग प्रश्‍न विचारण्यासाठी किंवा चौकशी करण्यासाठी करतात प्रश्‍नचिन्ह वापरतात.
□ उदाहरणार्थ
१. तू केव्हा आलास? 
२. तुमचं नाव काय? तुम्ही कुठून आलात? 

■ नियम (2)- एखाद्या माहितीच्या अधिकृततेबद्दल शंका असेल किंवा लेखकाचा मतभेद असेल तर कंसात प्रश्नचिन्ह टाकले जाते. 
□ उदाहरणार्थ 
१. आमचे विद्वान मित्र(?) म्हणाले ......

2. उद्गारवाचक चिन्ह ( ! )

■ नोट : उद्गारवाचक वाक्याच्या शेवटी उद्गारचिन्ह वापरतात.     

■ नियम (1)- उद्गारवाचक वाक्याच्या शेवटी या चिन्हाचा उपयोग करतात.     
□ उदाहरणार्थ    
१. बापरे! एवढा मोठा साप! 

■ नियम (2)- एखादी भावना उत्स्फूर्तपणे व्यक्त होताना जे शब्द बाहेर पडतात, त्या शब्दाच्या शेवटी उद्गारचिन्ह वापरतात. किंवा उत्कट भावना व्यक्त करणाऱ्या शब्दाच्या शेवटी उद्गारचिन्ह वापरतात.   
□ उदाहरणार्थ    
१. अरेरे! तो नापास झाला.    
२. शाबास ! छान खेळलास. 
३. शाब्बास! तू खूप चांगलं काम केलं.

3. अवतरण चिन्ह ( '.. ' / ".. ")

■ नोट 
○ (दुहेरी) बोलणाऱ्याच्या तोंडचे शब्द दाखवण्याकरिता.  
○ (एकेरी) एखाद्या शब्दावर जोर द्यावयाचा असल्यास, दुसऱ्याचे मत अप्रत्यक्षपणे सांगताना. 

■ नियम (1)- एखाद्याचे बोलणे किंवा वाक्य महत्त्वाचे असेल, तर त्या ठिकाणी दुहेरी अवरतणचिन्ह वापरतात. 
□ उदाहरणार्थ 
१. स्वामी विवेकानंद म्हणाले, “उठा, जागे व्हा.” 

■ नियम (2)- वाक्यात जर एखाद्या विशिष्ट शब्दाला महत्त्व द्यायचे असेल, तर एकेरी अवतरणचिन्ह वापरतात. 
□ उदाहरणार्थ 
१. मूल ध्वनींना ‘वर्ण’ असे म्हणतात. 

■ नियम (3)- बोलणाऱ्याच्या तोंडचे शब्द दाखविण्याकरता.  
□ उदाहरणार्थ 
१. तो म्हणाला, " मी येईन." 

■ नियम (4)- एखाद्या शब्दावर जोर द्यावयाचा असता, तसेच मुख्य गोष्ट सूचित करण्यासाठी.  
□ उदाहरणार्थ 
१. मूलध्वनींना ‘वर्ण’ असे म्हणतात. 

■ नियम (5)- दुसऱ्याचे मत अप्रत्यक्षपणे सांगताना.  
□ उदाहरणार्थ 
१. "व्याकरणाचा अभ्यास महत्त्वाचा" असं त्यांनी सांगितलं.

(D) जोडणी करणारी विरामचिन्हे

1. संयोग चिन्ह ( - )

■ नोट -: केव्हा वापरतात - दोन शब्द जोडताना किंवा ओळीच्या शेवटी शब्द अपूरा राहिल्यास. हे संयोगचिन्ह अपसारण चिन्ह वापरतात.

■ नियम (1)- दोन शब्द जोडण्यासाठी संयोगचिन्हाचा वापर करतात. 
□ उदाहरणार्थ
१. विद्यार्थी-भांडार 
२. प्रेम-विवाह
३. राजा-राणी, गुण-दोष 

■ नियम (2)- ओळीच्या शेवटी शब्द अपुरा राहिल्यास.
□ उदाहरणार्थ
१. पुढील कार्यक्रम शाळेच्या खेळाच्या मैदा-
नावर होतील. (मैदानावर)
२. आजचा कार्यक्रम शाळे-
पुढील पटांगणावर होईल. (शाळेपुढील)

2. अपसारण चिन्ह ( -- )

■ नोट -: केव्हा वापरतात - बोलता बोलता विचारमालिका तुटल्यास किंवा स्पष्टीकरण द्यावयाचे असल्यास अपसारण चिन्ह वापरतात.

■ नियम (1)- बोलता बोलता विचारमालिका तुटल्यास
□ उदाहरणार्थ
१. मी तेथे गेलो, पण- 

■ नियम (2)- स्पष्टीकरण द्यावयाचे असल्यास
□ उदाहरणार्थ
१. तो मुलगा--ज्याने बक्षीस मिळविले -- आपल्या शाळेतील आहे.

3. विकल्प चिन्ह ( / )

■ नियम (1)- एखाद्या गोष्टीला पर्याय सुचवायचे असल्यास.
□ उदाहरणार्थ
१. मी चहा / कॉफी घेतो.
२. विद्यार्थ्याने आई / वडील यांना ही माहिती देणे आवश्यक आहे.

(E) इतर विरामचिन्हे 

1. दंड चिन्ह ( । / ॥ )

■ दंड हे चिन्ह आपल्याला जुन्या मराठी साहित्यात वापरलेले आढळते. 

■ नियम (2)- सामान्यतः रचनेतला एकेक चरण पूर्ण झाल्यावर एकेरी दंड, तर चार चरण पूर्ण झाल्यावर दुहेरी दंड असे दिसते. 
□ उदाहरणार्थ
आता विश्वात्मके देवे।
येणे वाग्यज्ञे तोषावे ।
तोषोनि मज द्यावे ।
पसायदान हे।।

2. संक्षेप चिन्ह ( म. )

■ नियम (2)- शब्दांचा संक्षेप दाखविण्यासाठी आद्याक्षरापुढे.
□ उदाहरणार्थ
१. ता. क. (ताजा कलम) 
२. पं. नेहरू ( पंडित जवाहरलाल नेहरू)

3. लोप चिन्ह (.......)

■ नियम (1)- एखादा मुद्दा अपूर्ण असताना मध्येच तोडायचा असताना.
□ उदाहरणार्थ 
आयुष्य ....... एक सुंदर कलाकृती ....... आज विचार करताना जाणवतं .......

4. गोलकंस चिन्ह [ ( ) ]

■ नियम (1)- एखादी गोष्ट मुख्य मुद्यात घालायची नसेल, पण सांगणे आवश्यक असेल तेव्हा गोल कंसात ती माहिती टाकली जाते. 
□ उदाहरणार्थ 
काही लोकांनी संस्थेच्या पैशांचा योग्य उपयोग होत नसल्याची (हे महाभाग संस्थेचा देखभाल खर्च देत नसले तरी) तक्रार केली.

-----------------------------------------------

भाग B - PYQ चा मास्टर सराव

••• प्रकरण आधारित ALL old PYQ •••

🔰 सराव नं.(1) - आकडेवारी आधारित

🔰 सराव नं.(2) - व्याख्या आधारित

🔰 सराव नं.(3) - उदाहरण आधारित

🔰 MPSC : राज्यसेवा (गट अ) PYQ

🔰 MPSC : Combine (गट ब व क) PYQ

🔰 MPSC : तांत्रिकसेवा (इंजि,कृषी,वन) PYQ

🔰 म.पो. 2023 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2017 - 2021 पर्यंतचे PYQ

🔰 म.पो. 2011 - 2016 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2024 - 2026 पर्यंतचे PYQ

🔰 सरळसेवा 2018 - 2023 पर्यंतचे PYQ

राठोड सर निर्मित - राज्य लोकसेवा आयोग , सरळसेवा पद भरती, TCS , IBPS , पोलीस भरती व इतर राज्य विभाग भरती परीक्षा PYQ आधारित मराठी स्मार्ट नोट्स + मास्टर सराव